ideolocya

Altını Çizdiğim Satırlar... R. G. Collingwood / Tarih Tasarımı

2012-02-08T23:45:00.000+02:00

"Doğa süreçleri salt olayların art ardalığı diye uygun bir biçimde betimlenebilir ama tarih süreçleri öyle betimlenmez. Onlar salt olay süreçleri değil, düşünce süreçlerinden oluşan bir iç yanı bulunan eylem süreçleridir; tarihçinin aradığı şey de bu düşünce süreçleridir. Her tarih düşünce tarihidir."

"Düşünce tarihi ve dolayısıyla her tarih, geçmiş düşüncenin tarihçinin zihninde yeniden canlandı rılmasıdır."

"Her yeni kuşağın tarihi kendine göre yeniden yazması gerekir; eski sorulara yeni yanıtlar vermekle yetinmeyen her yeni tarihçi, soruların kendisini yeniden gözden geçirmelidir; ve -tarih iki kez girilemeyen bir ırmak olduğundan- belli süreyle tek bir konuyla uğraşan tek bir tarihçi bile, eski bir sorunu yeniden deşmeye çalıştığında, sorunun değiştiğini görür."

[ Collingwood / Tarih Tasarımı ]

Mehmet Âkif Okur / Emperyalizm Hegemonya İmparatorluk

2012-02-05T21:28:00.001+02:00

[ Ötüken Neşriyât ]

"Emperyalizm, Hegemonya, İmparatorluk, uluslararası politik ekonomi literatürünün en önemli başlıklarını, Irak’ın ABD tarafından işgalini merkeze alarak tartışıyor. Kitapta bu üç kavram, önce sırtlarında taşıdıkları zamandışılık zırhlarından Gramscigil/Coxgil tarihselciliğin nezaretinde sıyrılıyorlar. Ardından da Braudel’i hatırlayarak bir buçuk asrı aşan uzun vade boyunca ardışık dünya düzenlerinin başlıca karakteristiklerini özetliyorlar. Bu yolculuk sırasında Batı yayılmacılığının kolonyalist ve emperyalist evreleri, Marksist ve Liberal geleneklerin eleştirisi etrafında inceleniyor. Daha rafine iktidar mekanizmalarının mercek altına yatırıldığı hegemonya ve imparatorlukla ilgili kısımlarda da, kuruluş döneminden başlayarak Amerikan hâkimiyet mantığının temel kodları ve içine düştüğü kriz üzerinde duruluyor. Yapılan tüm değerlendirmelerin ışığında, fikirler ve çıkarların işgal kararında nasıl buluştuğu sorusu ise son bölümde cevaplanıyor. Burada yalnızca Avrupa’nın özgürlük arayışı, Batı dışı dünyanın yükselişi ve ulusaşırılaşmadan oluşan dinamikler demetiyle “emperyal eylem” arasındaki bağlantı sorgulanmıyor. Söz konusu sistemik çerçeveyi anlamlandıran tarihsel bloğun ana bileşenleri de tahlil ediliyor. Hristiyan Sağı, Hristiyan Siyonistler ve Yeni Muhafazakârlar gibi grupların oluşum ve koalisyon kurma süreçleri, kendi alt zamanlarına odaklanılarak anlatılıyor."

Altını Çizdiğim Satırlar... Falih Rıfkı Atay / Batış Yılları'ndan...

2011-12-05T20:22:00.000+02:00

"Ömürlerini yeniden yaşamak isteyenler çoktur. Bizim kuşaktan ömürlerini tekrarlamaya cesaret edenler bulunabileceğini pek sanmıyorum."

"İnsan Osmanlı İmparatorluğu'nun 1911 yılını ve biraz sonrasını bir kuşbakışı altında alabilse ürker. İki eli ile gözlerini kapamak ister. Kargaşa denen şeyin daha öğretici bir örneği bulunamaz."

"... eski tarih, halkta destan olarak devam ediyordu. Bu halk maneviyatını ne Tanzimatçı padişah ve vezirleri ne de Meşrutiyetçiler değerlendirebilmiştir."

İlkyaz ve badem ağacı...

2011-12-02T23:29:00.000+02:00

Nevzat Kösoğlu / Peyami Bey

2011-12-02T23:12:00.000+02:00

[ Ötüken Neşriyât ]

"Peyami Bey Cumhuriyet döneminde yetişen parlak zekâlardan biridir. Düşünce ve edebiyat dünyamızdaki seçkin yerini, sadece kendi emeği ile kazanan ikinci bir isim göremiyoruz. Yaşıtlarının okula devam ettiği yıllarda, O, ya Posta-Telgraf Nezaretinde çalışıyordu yahut bir okulda öğretmenlik yapıyordu.

Sonraki yıllarda yazıları ve konuşmalarında, sağlam bir iradenin, yoksulluğu, kamçılayan bir imkân olarak kullanabileceğini gençlere anlatır ve kesinlikle ümitsiz olmamalarını öğütler. Arkadaşı Yusuf Ziya Ortaç, O’nun parasız, hatta ekmeksiz kaldığını ama, asla ümitsiz kalmadığını yazar. Üstelik büyük bir hastalık geçiren bu çocuk, bütün ömrünü kalemine dayanarak, yani yazarak geçiren ender basın mensuplarındandır.

Kendi kendini yetiştirerek fikir ve sanat hayatımızın en parlak yıldızlarından olan bu insanın hayatı, her okuyucu için ilgi çekicidir. Türk İnkılabına Bakışlar, bugün de ibretle okunmayı ve değerlendirilmeyi hak etmektedir. Birçok kavram ve bakış açısının oradan günümüze kadar geldiği görülecektir. Objektif başlığı altındaki fıkralarının ise, hala günümüze hitap eden içerikleri ve üstün üslupları ile ne yazık ki taklit edilemez bir düzeyde kalışları düşündürücüdür.

9. Hariciye Koğuşu, Yalnızız ve Matmazel Noralya’nın Koltuğu gibi romanları ise, daima edebiyatımızın köşe taşları olarak anılacaklardır.

Hayatı sürekli ve inançlı bir mücadele içinde geçen Peyami Bey’in, yüzlerle ifade edilen eserlerinden ancak iki yüz küsur kadarı tespit edilebilmiştir."

Cem Sökmen / Eski İstanbul Kahvehaneleri

2011-12-02T23:01:00.004+02:00

[ Ötüken Neşriyât ]

"Gerçekten o devirde kahve akademinin, meslek cemiyetinin, kulübün, salonun, fikir ve sanat meclisinin bütün vazifelerini küçük tahta masalarının etrafında elinden geldiği kadar yapıyordu. O zaman anladım ki, biz bir kahve milletiyiz. Köyde kahve, mahallede kahve, mektebin önünde, cezvesinde bütün milli ve dini şuuru pişiren, ibriğinde kolektif vicdanı demlendiren, tezgahın dibinde halkı ve münevveri birbirine kenetleyen, iptidai olduğu için basit, fakat ananesi olduğu için derin ve canlı, tek ve tam bir cemiyet mihrakıdır."
PEYAMİ SAFA

"Kıraathaneye gitmemiş bir üniversitelinin tahsilini yarım sayarım. Bu dekansız, doçentsiz, bütçesiz, fakültesiz tamamen muhtar üniversitelerin tavla şakırtıları arasında; gören bir göz, işiten bir kulak bir memleketin insanlarının nabzını tutabilir; o nabız hızlı mı atıyor, yavaş mı atıyor, yoksa ‘intermittance’ mı var, doktor olmaya pek hacet kalmadan müşahadelerini yapar.”
SAİT FAİK

“İnsanlar bugün toplu halde yaşamaktan ve birbirleriyle ilişki kurmaktan eskiden olduğu kadar zevk almıyor. Yaşamlarını daha çok ‘özel’ olarak sürdürmek istiyorlar. Her şeyi özel bir etkinlik olarak görmekten yanalar. Dostlarıyla görüşmek için partiler veriyorlar. İlişkilerini kahvelerin normalliği içinde yaşamaktan kaçınıyorlar. Böyle olunca da politize olmaları, ekonomiyle, toplumsallıkla iç içe geçmeleri güçleşiyor. Buna karşılık da çok hızlı bir şekilde yaşanıyor ve tükeniyor ilişkiler…”
GERARD GEORGE LEMAİRE

Bir Kaç Cild Düstur

2011-12-02T22:50:00.002+02:00

Bir kaç cild Düstur...

Birinci tertibin ilk cildi...

İkinci tertibe ait muhtelif cildler...

Ahmet Hamdi Tanpınar'dan...

2011-11-23T19:36:00.002+02:00

"Mesele, okuduklarımızın bizi bir yere götürmemesinde. Kendimizi okuduğumuz zaman hayatın hâşiyesinde dolaştığımızı biliyoruz. Garplı, bizi, ancak dünya vatandaşı olduğumuzu hatırladığımız zaman tatmin ediyor. Hülâsa, çoğumuz seyahat eder gibi, benliğimizden kaçar gibi okuyoruz. Mesele burada. Hâlbuki kendimize mahsus yeni bir hayat şekli yaratmak devrindeyiz..."

[ Ahmet Hamdi Tanpınar - Huzur ]

YUSUF AKÇURA VE ZİYA GÖKALP’İN ÜÇLÜ TASNİFLERİ: ÜÇ TARZ-I SİYASET VE TÜRKLEŞMEK, İSLÂMLAŞMAK, MUÂSIRLAŞMAK

2011-11-21T19:23:00.005+02:00

YUSUF AKÇURA VE ZİYA GÖKALP’İN ÜÇLÜ TASNİFLERİ: ÜÇ TARZ-I SİYASET VE TÜRKLEŞMEK, İSLÂMLAŞMAK, MUÂSIRLAŞMAK*

Mehmet Kaan ÇALEN

Meselenin Takdimi

Yusuf Akçura’nın “Üç Tarz-ı Siyaset”i ve Ziya Gökalp’in “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak”ı hiç şüphesiz modern Türk düşüncesinin en önemli metinleri arasındadır. Söz konusu iki metnin taalluk ettiği kimlik meselesi, bugün hâlâ bütün şiddetiyle -hatta çekiciliğiyle- kamuoyunu meşgûl etmeye devam etmektedir. Kaleme alındıkları tarihten günümüze kadar aşağı yukarı bir asırlık zamanın geçmiş olmasına rağmen, sık sık geriye dönerek bu iki esere yeniden bakma ihtiyacı duymak zorunda kalmamız, meselenin süreklilik istidadı göstermesinde saklı olmalıdır. “Üç Tarz-ı Siyaset” ve “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak” artık düşünce tarihimizin ilgi sahasına ait iki yaşlı eser gibi gözükse de yaşamaya ve güncelliklerini muhafaza etmeye devam etmektedir.

İki eser ilginç benzerlikler taşımakta lâkin aralarındaki mühim farklılıklar da dikkatten kaçmamaktadır. Evvelâ her iki eser de Türk milliyetçiliğinin düşünce iklimi içerisinde doğmuştur; müessirleri Türkçülük hareketinin en önde gelen simaları arasındadır[1]. Bununla birlikte iki düşünürün hayat hikâyeleri, öğrenim süreçleri, etkilendikleri kaynaklar, karakterleri ve meselelere bakış tarzları farklılıklar arz etmektedir ki bu husus mutlak surette eserleri arasındaki farkları da tayin etmiştir[2]. Akçura, “Üç Tarz-ı Siyaset”inde “Batı’dan feyiz alarak kuvvet kazanmak ve ilerlemek arzuları uyandıktan” sonra Osmanlı ülkesinde tasavvur ve takip edilen “üç meslek-i siyasî”yi tahlil etmektedir. Benzer şekilde Gökalp de memleketimizde mevcut bulunduğunu söylediği üç fikir cereyânını incelemiştir. Her iki düşünür de bahsi geçen eserlerinde, siyasî ve fikrî hareketleri üçlü tasnifler hâlinde tahlil etmekle birlikte, Akçura ve Gökalp’in üçlü tasnifleri tam olarak örtüşmemektedir. Akçura; Osmanlıcılık, İslâmcılık, Türkçülük şeklinde belirlediği “üç meslek-i siyasî” içinde “Muâsırlaşmak”ı (Batıcılığı) müstakil bir siyaset olarak zikretmemiştir. Gökalp de eserine ismini veren üçlü tasnifine Osmanlıcılığı dâhil etmemiştir.

Akçura ve Gökalp’in üçlü tasniflerindeki “Muâsırlaşmak (Batıcılık)-Osmanlıcılık” değişikliği incelenmeye değer bir konudur. Bu hususta Akçura’nın “seçenekçi”, Gökalp’in ise “sentezci” olduğu tarzında ve muhtemelen kaynağını Akçura’nın Gökalp’in ölümü üzerine kaleme aldığı yazıdan[3] alan bir yorumun, araştırmacılar arasında genel bir kabule mazhar olduğunu müşahede etmekteyiz. Söz konusu yorum, bilhassa iki düşünürün Türkçülük anlayışlarındaki farklılıklara yapılan, ısrarlı bir vurgu üzerine bina edilmektedir[4]. Şahsî kanaatimize göre Akçura’nın seçenekçiliği ile Gökalp’in sentezciliği ve iki mütefekkirimizin iddia edildiği gibi farklı Türkçülük anlayışlarına sahip olması “Üç Tarz-ı Siyaset” ve “Türkleşmek İslâmlaşmak Muasırlaşmak” arasındaki farklılıkları tatmin edici derecede izah etmeye kâfi değildir. İşbu çalışmada Akçura ve Gökalp’in üçlü tasniflerini tahlil ve mukayese ederek konuya farklı bir bakış açışı getirmeye çalışacağız. Bu çalışmanın genel bir Akçura-Gökalp mukayesesi olmadığını ve sadece iki temel metin üzerinde durulacağını peşinen belirtmenin doğru olacağını düşünüyoruz.

Yusuf Akçura ve Üç Tarz-ı Siyaset

Üç Tarz-ı Siyaset, 1904 yılında, Ali Kemâl’in Kahire’de çıkardığı Türk isimli gazetede, üç bölüm hâlinde yayımlandı ve Yusuf Akçura böylece günümüze kadar devam eden bir tartışmanın ilk fitilini yakmış oldu. Akçura’nın bizzat kendisinin de belirtmiş olduğu üzere, Osmanlı Devleti’ndeki siyaset tarzlarını isimlendirip; tasnif, tayin ve tahlil etmesi bakımından eser bir ilk olma özelliğini taşımaktadır[5]. Eser ile sahibinin, Volga kıyısındaki Simbir şehrinde başlayıp Osmanlı İstanbul’unda devam eden, daha sonra Trablusgarb, Fransa, Kırım ve Kazan’a kadar uzanan hayat hikâyesi arasında mutlak surette bir bağ olmalıdır. Farklı dünyalara ait tecrübeler, Akçura’ya Osmanlı-Türk aydınlarında olmayan bir bakış açışı kazandırmıştı. Nitekim bir Osmanlı aydını olan Ali Kemâl’in, Üç Tarz-ı Siyaset’i tarihî hakikâtlere muvafık bulmaması ve eseri zihnî bir eksersizden ibaret görmesi bu bağlamda manidardır[6].

Akçura, “Memâlik-i Osmâniyye’de, Garb’dan istifâza ile iktisâb-ı kuvvet ve terakkî arzuları uyanalı, Hükûmet-i Osmâniyye’ye tâbi’ milel-i muhtelifeyi temsîl ve tevhîd ile bir Millet-i Osmâniye vücûda getirmek, hakk-ı Hilâfet’in devlet-i Osmâniyye hükümdârında olmasından istifâde ederek, bütün İslâmları hükûmet-i mezkûre idaresinde siyaseten birleştirmek (Frenklerin Panislamisme dedikleri), ırk üzerine müstenid bir Türk milliyet-i siyâsiyyesi teşkîl etmek”[7] şeklinde üç siyasî mesleğin tasavvur ve takib edildiğini belirterek, bu üç siyaseti Osmanlı Devleti’nin menfaati nokta-i nazarından tahlil etmektedir.

“Millet-i Osmâniye vücûda getirmek” siyaseti Akçura’ya göre “nesebî ve ırkî olmaktan ziyâde, taleb-i vicdânîye müstenid” Fransız tipi milliyetçiliğe göre kurgulanmıştı. II. Mahmud zamanında başlayıp, Ali ve Fuad Paşalar zamanında zirve noktasına ulaşan bu siyasetin esasları, Osmanlı memleketindeki Müslim ile Gayrimüslim ahâliyi aynı hak ve vazifelerle mücehhez kılarak aralarında tam manâsıyla eşitlik tesis etmek ve din ve nesep ihtilâflarına bakmaksızın ayrı milletleri birbirine karıştırarak Amerikan milleti gibi yeni bir Osmanlı milleti inşâ etmekti[8]. Akçura, Osmanlı sınırlarını mevcut hâliyle muhafaza edebilmek için yegâne çarenin bu siyaset olduğunu teslim etmekle birlikte, iki kışkırtıcı soruyu tartışmaya açmaktadır:

1. “Osmanlı Devleti’nin hakikî kuvveti, şekl-i hâzır-ı coğrafîsini muhâfaza etmekte midir?”

2. “Muhtelif cins ve dine mensûb olup şimdiye kadar birbirleriyle nizâ ve cidâlden hiç hâli kalmayan anâsırın, şimdiden sonra, terkîb ve meczi mümkün müdür?”[9]

Osmanlılık siyasetinin başarıya ulaşması hâlinde, meydana gelecek karma Osmanlı milleti dâhilinde Türkler eriyeceği ve devlet üzerindeki bütün hâkimiyet ve nüfûzunu kaybedeceği için, bu başarının Osmanlı Devleti’ne katacağı kısmî kuvveti, Akçura’nın pek anlamlı bulmadığı anlaşılmaktadır. Kaldı ki böyle bir birleşmeyi ne Türkler, ne Müslümanlar, ne gayr-i Müslimler, ne Rusya, ne Balkan hükûmetleri, ne de Avrupalılar istiyordu. Dolayısıyla “Osmanlı milleti vücûda getirmekle uğraşmak beyhûde bir yorgunluktu…”[10] Akçura, daha eserinin başında, “Millet-i Osmâniyye vücûda getirmek arzusu pek âlî bir gâye-i hayâlîye, pek yüksek bir ümîde doğru teâlî etmiyordu” diyerek Osmanlıcılık siyasetiyle kendi idealizmi arasına bir mesafe koymuştu. Hariçteki Müslümanlara ve Türklere taalluk etmemesi sebebiyle mahallî ve dâhili bir mesele olarak kalan Osmanlıcılık siyaseti, Akçura’ya yeterince çekici gelmiyordu. Millet tanımında ırkı (soyu) esas alan Alman milliyetçilik tipolojisini daha doğru bulduğu için Fransız tipi iradî milliyetçilik anlayışı üzerine kurulu ve Türklüğü bir referans olarak kabul etmeyen Osmanlıcılık siyasetini reddediyordu[11].

Akçura, Osmanlılık siyasetinin başarısızlığı üzerine Avrupalıların "Panislâmizm" adını verdikleri "İslâmiyyet politikası" ortaya çıktığını yazar. Yeni siyasetin esası, yeryüzündeki bütün Müslüman unsurları, aralarındaki soy farklarına bakmaksızın müşterek dinden istifade ederek, Müslümanlar arasında cari olan “din ve millet birdir” kaidesi çerçevesinde birleştirip modern mânâsıyla yeni bir millet inşa etmekti[12]. “İslâmiyyet politikası” Genç Osmanlılar’ın Avrupa’da bulundukları sırada, memlekete dair dışarıdan ve daha derin bir bakış kazanmaları neticesinde doğmuş ve II. Abdülhamid’le birlikte devletin resmî siyaseti mevkiine yükselmişti.

Akçura’ya göre İslâmiyet, İslâm dünyasının pek çok yerinde hâlâ Müslümanlar için en temel ve güçlü kimlik tayin edici unsurdu. İslâmiyet’in bu vasfından faydalanarak Osmanlı Devleti’nin idaresindeki Müslümanlar, “Osmanlı milletine” kıyasla daha sıkı bir bağla birleştirilebileceği gibi Osmanlı Padişahı’nın İslâm dünyasının büyük kısmı tarafından Halife olarak tanınması, bütün Müslümanların birleşmesinden doğacak büyük bir topluluğun vücuda getirilmesini mümkün kılabilirdi. Lâkin Osmanlıcılığa göre daha geniş bir proje olan İslâmcılık, kısmî dahilî engellerin yanında ciddi haricî engellerle karşı karşıyaydı. İslâm devletlerinin hepsi Hıristiyan devletlerin nüfuzu altındaydı ve hemen hemen bütün Hıristiyan devletler, Müslüman tebaaya sahipti. “İslâmiyet politikasını” takip etmek demek, bütün Hıristiyan dünyasına meydan okumak demekti ve en güçlü İslâm devleti olan Osmanlı’nın bile böyle bir teşebbüste bulunması zordu. Diğer yandan bu politika, Osmanlı tebaası arasındaki Müslim-Gayrimüslim ayrışmasını körükleyerek ciddi toprak kayıplarına sebebiyet verecekti[13].

Akçura, son olarak “ırk üzerine müstenid bir Türk milliyet-i siyâsiyyesi husule getirmek” fikrinden bahseder ki eser şöhretini büyük ölçüde bu bahse borçludur. İlmî ve kültürel plânda oluşmaya başlayan Türk milliyetçiliğini, siyasî bir proje hâline getirmesi sebebiyle “Üç Tarz-ı Siyaset”i “Komünist Manifesto”ya benzeterek Türk milliyetçiliğinin manifestosu olarak kabul eden araştırmacılar dahi olmuştur[14]. Tarihte hiçbir Türk devletinin bu fikrin takipçisi olmadığını belirttikten sonra yakın dönemde de mevcudiyetine işaret olabilecek herhangi bir ipucuna rastlamadığını ifade eden Akçura, Osmanlı Türklerinin Almanlarla münasebetlerinin artması neticesinde Alman tarih ve dilbilim araştırmalarının etkisiyle İstanbul’da Türk milliyetçiliğine taraftar bir mahfilin oluştuğunu yazar. Grup siyasî olmaktan ziyade ilmî bir hüviyet taşımaktadır. İslâmcılık gibi umumî bir siyaset olan Türkçülük, Türk dünyasının muhtelif yerlerinde de doğum emareleri göstermektedir fakat Akçura bu siyasetin henüz çok yeni olduğunu itiraf eder[15].

Üç Tarz-ı Siyaset’in belki de en önemli özelliği, tahlil edilen üç siyasî fikri mukayese ederek bir birleri arasındaki çelişkileri ortaya koymasıdır. Bu bağlamda Akçura’nın Osmanlıcılık ve İslâmcılık karşısında Türkçülüğe kazandırdığı pozisyon ilgi çekicidir. Osmanlı Devleti’nin Türkçülük siyaseti takip etmesi, coğrafyasının ve altı asırlık tarihî yapısının büyük ölçüde değişmesine sebebiyet vererek bir Balkan devleti olmaktan çıkıp bir Asya devleti olmasıyla neticelenecekti. Osmanlı sınırları içindeki Gayrimüslim ve Türk olmayan Müslüman unsurlar ayrışacaktı fakat Osmanlı sınırları içindeki Türkler hem ırkî hem de dinî rabıtalarla sımsıkı birleşecekler ve Türk olmadığı hâlde bir dereceye kadar Türkleşmiş Müslüman unsurlar tamamen Türkleşeceklerdi. Bundan daha önemlisi “dilleri, ırkları, âdetleri ve hattâ ekseriyetinin dinleri bile bir olan ve Asya kıt’asının büyük kısmıyla Avrupa’nın cihet-i şarkıyyesine yayılmış bulunan Türklerin birleşmesiyle” büyük bir siyasî Türk milliyeti vücuda gelecekti[16].

Yusuf Akçura’nın Türkçülük ve İslâm arasında kurduğu ilişki, Türk milliyetçiliğinin fikrî sistematiğinin oluşumu açısından bir başlangıç noktası kabul edilebilir. Türkçülüğün önündeki haricî engeller İslâmcılığa göre daha azdı, ne var ki Türkçülük ciddi dâhilî engellerle karşı karşıyaydı. Din-i İslâm, bu engellerin aşılmasında ve Türk milliyetinin teşekkülünde mühim bir unsur olabilirdi. Bir kısım milliyet tariflerinde din bir amil olarak sayılmaktaydı ve Türklerin büyük çoğunluğu Müslüman’dı. Bu suretle dini, milletin objektif unsurları içine alan Türk milliyetçiliğinin klasik millet telâkkisi oluşmaya başlıyordu[17].

Akçura, bahsi geçen üç siyasetten hangisine taraftar olduğunu doğrudan ifade etmeyerek objektif kalmaya dikkat etmiştir fakat bilhassa eserin son kısımlarında Türkçülüğe eğilimini gizlememiştir. Osmanlıcılığı faydalı fakat imkânsız bulmaktadır. İslâmcılık ve Türkçülük siyasetlerindeki menfaat, mahzur ve zorlukların hemen hemen eşit seviyede olduğunu söyleyerek tatbikine çalışılması lâzım gelen siyasetleri ikiye indirmiştir. “Türk cerîdesinin ismini işittiğim zaman, nihayet beni dâima iz’âc eden şu suale cevap bulacağımı ümîd ve ismine nazaran o cevabın da Türklük siyaseti olacağını zanneylemiştim.” cümlesiyle aslında “tek tarz-ı siyasette” karar kıldığını üstü kapalı bir şekilde beyan etmiştir[18].

Ziya Gökalp ve Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak

Ziya Gökalp’in Türk Yurdu Mecmuası’nda “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak” üst başlığı altında yayımladığı makaleler serisinin ilki, “memleketimizde üç fikir cereyânı vardır” cümlesi ile başlamaktadır. Söz konusu üç fikir cereyânı kronolojik sıraya göre Muâsırlaşmak, İslâmlaşmak ve Türkleşmektir.

Gökalp, mütefekkirlerimizce evvelâ “Muâsırlaşmak” lüzumunun hissedildiğini belirtir ve Osmanlı-Türk modernleşmesini III. Selim devriyle başlatır. “Aslî bir akide hükmünde” gördüğü “Muâsırlaşmak”ı herhangi bir fikrin veya grubun tekeline bırakmaz ve değişen dozajlarda bütün fikir akımlarının muâsırlaşma eğilimi taşıdığının altını çizer[19]. “Muâsırlaşmak cereyânı”, Gökalp’in iddia ettiği gibi “muayyen bir nâşire mâlik” [20] değilse hususî bir fikrî sistematiği ve programı da yok demektir. Sistemsiz ve belirsiz bir “akidenin/temayülün/ihtiyacın/zaruretin” üç fikir cereyânından biri ve hatta ilki mevkiine yükseltilmesi fazlaca cömert bir yaklaşım gibi durmaktadır. (Bu hususa netice kısmında tekrar temas edilecektir.)

Gökalp, Tanzimatçıların muâsırlaşma telâkkisini birkaç cepheden tenkit eder ve kendi muâsırlaşma teorisini yeni bir medeniyet tasavvuru içine oturtur. Burada muâsırlaşmayı bir dereceye kadar Osmanlıcılık ile aynileştirdiği ve içtimaî köklerden mahrum addettiği bürokratik modernleşmeye bilhassa kozmopolitliği sebebiyle karşı çıktığı söylenebilir[21]. Gökalp’in hedefi muâsır bir İslâm Türklüğü vücuda getirmektir. Bu itibarla kozmopolit muâsırlaşma cereyânı yerine, millî ölçüler çerçevesinde alternatif bir tarz-ı muâsırlaşma teklif etmektedir. Asrîliği aletten doğan bir olgu olarak mütalaa eden Gökalp için muâsırlaşmak, şekilce ve maişetçe Avrupalılara benzemek değil, fen ve teknikte Avrupalıların seviyesine çıkmaktır[22].

Muâsırlaşmak temayülüne, İnkilâp’tan sonra “İslâmlaşmak” emelinin iltihak ettiğini yazan Gökalp, ilginç bir şekilde İslâmcılığı, II. Meşrutiyet dönemine münhasır ve Türkçülük ile aşağı yukarı eş zamanlı bir olgu gibi mütalaa edip “Üç Tarz-ı Siyaset”te görüldüğü veçhile II. Abdülhamid’in “İttihad-ı İslâm” siyasetine atıfta bulunmamaktadır. Bunun iki sebebi olabilir: Birincisi II. Meşrutiyet döneminde Abdülhamid aleyhinde oluşan tepkiyi nazar-ı dikkate alarak İslâmlaşmak fikrinin taşıyıcısı gördüğü “Sırât-ı Müstakîm-Sebîlü’r Reşâd” mecmuası etrafındaki İslâmcılılarla, Abdülhamid’in İslâmcılığını ilişkilendirmek istememiş olabilir ki bu iki İslâmcılık tarzı birbirlerinden nitelik olarak farklıdır. İkincisi, Gökalp, “İslâm Ümmetçiliği” ve “İslâm Milliyetçiliği” ayrımına giderek[23] bütün Müslümanların bir millet teşkil ettiği fikrine karşı çıkmıştır. II. Abdülhamid’in “İttihad-ı İslâm” siyasetini, İslâm milliyetçiliği bağlamında değerlendirip ötelemek ve Türkçülük ile uyum hâlinde, ümmet programına dayalı yeni bir İslâmcılık kurgulamak istemiş olması ihtimâl dâhilindedir. Ümmet programıyla “Sırât-ı Müstakîm-Sebîlü’r Reşâd” mecmuası etrafındaki İslâmcıları da iknâ edebileceğini düşünmüş ve bu gerçekleşmeyince “İslâm Mecmuası”nı neşretmeye başlamış olmalıdır.

Gökalp’te İslâmlaşmanın içeri ve dışarı olmak üzere iki yönü vardır. Birinci yönüyle İslâm, Türk milletinin temel yapı taşlarından birisidir. İkinci yönüyle, İslâm dünyası sathında, Arap harflerini muhafaza etmek, ilim ıstılahlarını müşterek hâle getirmek, müşterek bir İslâm terbiyesi oluşturmak, müftülük teşkilâtları arasında irtibat tesis etmek, hilâlin kutsiyetini muhafaza etmek gibi prensipler üzerine müesses bir ümmet programıdır. Ona göre, biri milliyet, diğeri ise beynelmileliyet ile ilgili olması sebebiyle İslâmlaşmanın bu iki ciheti arasında bir tenakuz, karşıtlık yoktur. “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak”ta Gökalp, ayrıntılı bir millet/milliyet tarifi yapmamış, milletin lisanî bir zümre olduğunu belirtmekle yetinmiştir[24] fakat İslâmiyet ile Türklük arasında özel bir ilişki kurarak daha sonraki yıllarda Türk-İslâm Sentezi çizgisindeki söylemin sıklıkla tekrar edeceği argümanların temelini atmıştır. Aynı lisanı konuşan insanlar, “aynı iştiyak ve temâyüllere, aynı vicdan ve zihniyete” sahip olacakları için aynı dine inanma eğiliminde de olacaklardır. Türklerin, muhtelif dinleri denedikten sonra Şamanî Yakutlar gibi birkaç küçük topluluk müstesna kahir ekseriyetiyle İslâmiyet’i kabul etmesi bu tabiî eğilimin neticesidir. Gökalp’in Yakutlar hakkındaki düşünceleri bu noktada çok önemlidir. Yakutların, İslâmiyet’e doğru akan tabiî eğilimin dışında kalmaları, coğrafî mevkilerine bağlandıktan sonra ya İslâmiyet’i kabul edip Türk kalacakları, yada Hıristiyanlığa geçip Ruslaşacakları, Hıristiyanlığa geçtikten sonra Türklüklerini unutup Slavlaşan Bulgarlar örneği de verilerek ifade edilmiştir. İslâmiyet’i Türk kalmanın ön şartı kabûl eden bu anlayış, daha sonraki kuşakları da büyük ölçüde etkilemiştir. Onun için Türkleşmek demek aynı zamanda İslâmlaşmak demektir.

Müslümanların uzak bir istikbâlde siyasî bir birlik teşkil etme ihtimâlini tamamen yok saymamakla birlikte, hazırladığı ümmet programıyla Müslüman milletler için farklı bir yol haritası çizen Gökalp, ümmetçilik ile milliyetçiliği çeşitli âyetlerden de örnekler göstererek telif etmeye çalışmıştır. İslâm dünyasının farklı milletlerden meydana geldiği kabulü üzerine kurduğu ümmet programı, kesinlikle Üç Tarz-ı Siyaset’te bahsi geçen İttihad-ı İslâm davası değildir. Ümmet mefkûresini fazlaca geniş bulan Gökalp’e göre millet’in bütün diğer içtimâî zümrelere üstün tutulması gerekmekteydi. “Hulâsa kavme, ümmete, devlete, vatana, aileye, sınıfa, hirfet ocağına ilh. mensup ne kadar mefkûreler varsa, cümlesi millî mefkûrenin muavinleridir.”[25]

Türk milliyetçiliğinin tarihî gelişimini konu edinen hemen her çalışmada tekrar edildiği üzere Osmanlı Devleti içinde milliyetçilik fikri en geç Türklerde ortaya çıkmıştır[26]. Bu gecikmede, Türklerin her üçüne birden dâhil olduğu Osmanlılık, İslâmlık ve Türklük kategorileri arasındaki belirsizlik, küçümsenmeyecek derecede pay sahibi olmuştur. Gökalp, Türk milliyetçiliğinin önündeki bu açmazı “devlet, ümmet, millet” formülasyonuyla aşmaya çalışmıştır. Gökalp’e göre Türklerin millet mefkûresinden kaçınmaları, “Türklük yok, Osmanlılık var” demeleri, devlet ile milleti bir manâda algılamalarından kaynaklanıyordu. Devlete, ümmete ve millete ait mefkûreler başka başkadır ve birbirleri arasında çatışma ve çelişki yoktur diyen Gökalp, bu suretle Türk milliyetçiliğine bir yaşam alanı açıyordu. Türkçülüğün, devletin dağılmasını hızlandıracağı yönündeki tenkitlere karşı, Türklük üzerinden yeni bir Osmanlıcılık modeli tasarlamıştır. “Asır milliyet asrıydı ve milliyet hissinin hâkim olduğu bir memleketi ancak milliyet zevkini nefsinde duyanlar idare edebilirdi. Türkler kendi milliyetine hürmet etmeye başladıktan sonra diğer kavimlerin milliyetini de muhterem tanıyacak, kendi hak ve vazifelerini tanıdıktan sonra sâir kavimlerin de vazife ve haklarını tâyin edebilecek, milliyet duygularından feragat etmeleri mümkün olmayan dindaş ve devlettaşlarıyla daha güzel anlaşmak yollarını bulabilecekti. Türklük, kozmopolitliğe karşı İslâmiyet ve Osmanlılığın hakikî istinatgâhıydı.”[27]

Gökalp’in Türkleşme teorisi, Tanzimat’a ve Osmanlı içtimaî, iktisadî ve siyasî yapısına yönelik iki ciddi tenkit üzerine kuruludur. Evvelâ esas gayesi bir Türk-İslâm harsı vücuda getirmek olan Gökalp, tabiî olarak kozmopolitliğin muarızıdır ve Tanzimatçı muâsırlaşma cereyanına, kozmopolitliği sebebiyle karşı çıkmaktadır. Tanzimatçıların, Osmancılık siyaseti Türklük hakkında zararlı neticeler vermiştir. İkinci olarak Osmanlı siyasî, içtimâî ve iktisadî yapısı içinde Türklüğün konumunu sorgulamıştır. Asker, memur ve köylü sınıflarından ibaret kalan Türkler, millî iktisatlarını kurmalıydılar. Kozmopolit Osmanlı merkez yönetimi, Türklüğü dışlamış ve hakir görmüştü. Millî hayatı kurmak, bir Türk-İslâm harsı vücuda getirebilmek ve Türklüğün millî mefkûresini bulmak için millî tarihe ve halk edebiyatına dönmek iktizâ etmekteydi. “Bir milletin hatıraları, an’aneleriydi” ve Türklük tarih ile yaşayan halk kültüründen çalışılmalıydı[28].

Gökalp, “memleketimizde üç fikir cereyânı vardır” demektedir fakat aslında eserinin ilerleyen kısımlarında bir dördüncü cereyândan, gerek bir fikir hareketi olarak “Osmanlıcılık”tan, gerekse toplumsal bir kategori olarak “Osmanlılık”tan da bahsetmektedir[29]. Acaba Gökalp, diğer fikir akımlarında mevcudiyetine işaret ettiği “hakiki ihtiyaçlardan doğma” özelliğinin “Osmancılık”ta eksik olduğunu mu düşünüyordu? Gökalp’in “Osmanlıcılığı” atlaması muhakkak ki bilinçli bir tercihin ürünüdür. Üzerinde mutlak surette kafa yorulması gereken bu konuyu, netice kısmında tartışmanın daha uygun olduğunu düşünüyoruz.

Netice

Kanaatimize göre Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp iki ayrı proje, iki farklı üçlü model kurgulamamışlardır. İlk plânda Yusuf Akçura’nın “Batıcılık”, Ziya Gökalp’in ise “Osmanlıcılık” fikrine üçlemelerinde yer vermemesi, Akçura’nın Batılılaşmak/Muâsırlaşmak fikrinin “Üç Tarz-ı Siyaset” başlığı altında topladığı projelerin hepsinde değişen dozajlarda bulunduğunu düşünmesiyle, Gökalp’in de “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak”ı kaleme aldığı dönemde Osmanlıcılık fikrinin varlık zeminini kaybettiğini görmesiyle açıklanabilir ki bu yüzeysel değerlendirme yanlış değildir. Nitekim “Üç Tarz-ı Siyaset”in “Memâlik-i Osmâniyye’de, Garb’dan istifâza ile iktisâb-ı kuvvet ve terakkî arzuları uyanalı, belli başlı üç meslek-i siyasî tasavvur ve ta’kîb edildi sanıyorum…”[30] şeklindeki giriş cümlesi, Akçura’nın siyasî fikirlerin neşet etmesiyle garplılaşma arzuları arasında bağlantı kurarak Muâsırlaşmak fikrini üç siyasî meslek için de başlangıç noktası, dolayısıyla Gökalp’in deyimiyle “aslî bir akide hükmünde” kabul ettiğini göstermektedir. Gökalp de Akçura ile hemen hemen aynı fikirdedir. Üç fikir cereyânı içinde kronolojik olarak ilk sıraya koyduğu, dolayısıyla bir başlangıç noktası olarak kabul ettiği Muâsırlaşmak, Gökalp’e göre “mütefekkirlerce aslî bir akide hükmünde olduğu için, muayyen bir nâşire mâlik değildi. Her mecmûa, her gazete bu fikrin az çok müdâfiiydi.”[31]

Hilmi Ziya Ülken, Ziya Gökalp’in üç fikir cereyânını içtimâiyatçı görüşüyle birleştirdiğini iddia eder[32]. Şahsi kanaatimize göre Gökalp’in üç cereyânı birleştirdiğini söylemek güçtür. Onun sistemi bu mânâda bir sentez veya uzlaşma değildir. Evvelâ Türkçülük ile en uzlaşmaz gibi gözüken Osmanlıcılık, Gökalp tarafından bilinçli bir şekilde ötelenmiş, sistemine dâhil bile edilmemiştir. İkinci olarak İslâmcılık hususunda Gökalp, “İslâm Ümmetçiliği” ve “İslâm Milliyetçiliği” olmak üzere bir ayrıma giderek, “Üç Tarz-ı Siyaset”te “İttihad-ı İslâm” adı altında zikredilen İslâmcılığı, yani İslâm milliyetçiliğini reddetmiştir[33]. Üçüncüsü Muâsırlaşmak’tan kastı ne Tanzimatçıların nede İctihad dergisi etrafından toplanan Batıcıların görüşleri ile benzerlik arz eder. Demek ki Gökalp bir sentez arayışı içerisinde değildir. Onun sisteminde İslâmlaşmak ve Muâsırlaşmak, İslâmcı ve batıcı paradigmaların tezlerinden oldukça farklıdır. Gökalp’in gayesi muasır bir İslâm Türklüğü vücuda getirmektir. Bu gaye etrafında İslâmlaşma ve muâsırlaşmayı yeniden tanımlamıştır. Muâsırlaşmak, İslâmlaşmak, Türkleşmek şeklindeki klasik kronolojik sırayı tersine çevirerek Türklüğü başa/merkeze alan bir sistemleştirmeye gitmiştir. Belki sistemi üzerinde daha geniş bir mutabakat tesis edebilmek için Akçura kadar keskin olmadığı, İslâmcı ve Batıcı cenahlardan tepki çekmemek yahut onları iknâ etmek gayesiyle daha uzlaşmacı göründüğü söylenebilir ama her halükârda Gökalp’in formülasyonu bir sentez değildir; Türklük merkezli farklı bir modernleşme modeli, yeni bir medeniyet tasavvurudur.

“Üç Tarz-ı Siyaset” ile “Türkleşmek İslâmlaşmak Muâsırlaşmak”ın yayın tarihleri arasındaki dokuz yıllık zaman farkı, iki eser arasındaki muhtevâ farkını tayin eden en büyük amil olmuştur. İlk bakışta dokuz yıl, tarihî hadiselerin değerlendirilmesinde ihmâl edilebilir bir zaman aralığı gibi görünse bile tarihin olağan seyrinden çok daha hızlı aktığı bu süreçte, Osmanlı siyasî ve içtimaî yapısının yaşadığı dönüşüm bir yana, Devletin haritasında husule gelen somut değişiklikler dahi aslında bu iki eser arasındaki dokuz yılın, zannedildiğinden daha uzun olduğunu ikâz etmektedir. Esasen bu iki eser mukayese edilmeye pek müsait değildir; çünkü bir birini tamamlar niteliktedir. Akçura’nın meselenin siyasî, Gökalp’in ise içtimaî yönüyle daha fazla ilgili olduğunu söylemek mümkündür. İki düşünürün çıkış noktası iki farklı sorudur. Yusuf Akçura, bir siyaset bilimci, bir tarihçi olarak Osmanlı Devleti’nin kuvvet kazanması için Osmanlıcılık, İslâmcılık ve Türkçülük siyasetlerinden hangisinin faydalı olacağını tartışmaya açmıştır. O devletin dayanacağı ve üzerinden siyaset üretebileceği toplumsal kategoriyi, kimliği aramaktadır. Dolayısıyla bir kimlik siyaseti ve toplumsal bir kategori olmayan Batıcılığı üç siyasî meslek içine dâhil etmemesi gayet anlaşılabilir bir durumdur. “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak”, “Üç Tarz-ı Siyaset”e göre çok daha farklı şartların ürünüdür. Gökalp’in cevabını aradığı soru, Akçura’yı harekete geçiren sorudan farklıdır. İlk soru artık cavabını bulmuş, 1904 yılında mevcudiyeti henüz müphem bir şekilde hissedilen Türkçülük, bilhassa Balkan Savaşları’ndan sonra Türk aydınlarının büyük bir kısmının, müşterek cevabı hâline gelmiştir[34]. Artık gündemdeki ikinci soru, Türkçülük siyasetinin esaslarının ne olacağı, Türklüğün nasıl tanımlanacağıdır. “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak” bir sosyolog olan Gökalp’in bu ikinci soruya verdiği cevabın manifestosudur. Gökalp, İslâmlaşmayı, İttihad-ı İslâm manâsında değil Türk kimliğinin kurucu bir unsuru olarak algılamaktadır. Türk kimliğine verebileceği bir şeyi olmadığı için Osmanlıcılık bilerek üçlemenin dışında bırakılmıştır. Gaye, muâsır bir İslâm Türklüğü vücuda getirmektir.

Yusuf Akçura’nın da yıllar sonra itiraf ettiği üzere, Türkçülük ve İslâmcılığın kolaylıkla irredentist bir karaktere bürünerek bir dış politika enstrümanı hâline gelebilmesi bir zihin karmaşası yaratarak millî kimliğinin oluşumundaki yerlerinin çoğu zaman ıskalanmasına sebebiyet vermiştir. Akçura’nın tespiti bu noktada çok mühimdir:

“Bugünkü düşünceme göre, bu makalede (Üç Tarz-ı Siyaset’te) mühim bir tahlil noksanı vardır: ‘Türklük Siyaseti’ ile ‘Tevhid-i Etrak’, ‘İslâm Siyaseti’ ile ‘Tevhid veya İttihad-ı İslâm’ birbirlerine karıştırılmıştır. Osmanlı Devleti’nin dahilen ‘Türklük’ veya ‘İslâm’ siyaseti takip etmesi, haricen ‘Pantürkist’ veya ‘Panislâmist’ olmasını mutlaka icap ettirmez.”[35]

Esasen bu durum, sürekli toprak kayıplarıyla sarsılan Türk aydınlarının psikolojisine uygun düşmektedir. Akçura’nın itirafının, konumuzu ilgilendiren kısmı, dönemin metinlerinde bir ideoloji olarak İslâmcılık’tan mı, yoksa bir din olarak İslâm’dan mı yahut bir kimlik olarak Türklük’ten mi, yoksa bir siyaset tarzı olarak Türkçülük’ten ve Turancılık’tan mı bahsedildiğini ayırt etmenin bazen zannedildiğinden güç olduğudur.

KAYNAKÇA

AKÇURA, Yusuf, “Üç Tarz-ı Siyaset”, (Yeni yazıya aktaran Recep Duymaz), Üç Tarz-ı Siyaset Ve Düşünce Akımları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 2004. s. 167-192.

AKÇURAOĞLU Yusuf, “Türkçülük”, Türk Yılı 1928, İstanbul 1928, s. 289-455.

AKÇURAOĞLU Yusuf, “Gökalp Ziya Bey Hakkında Hatıra ve Mülâhazalar”, Türk Yurdu, Tutibay Yayınları, C. 8, Ankara 2001, s. 86-88.

ALİ KEMAL, “Cevabımız”, (Yeni yazıya aktaran: Recep Duymaz), Üç Tarz-ı Siyaset Ve Düşünce Akımları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 2004, s. 193-203.

AYDIN, Suavi, Modernleşme ve Milliyetçilik, Gündoğan Yayınları, 2. Basım, İstanbul 2000.

DUYMAZ, Recep, Üç Tarz-ı Siyaset ve Düşünce Akımları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 2004.

ERİŞİRGİL, Mehmet Emin, Bir Fikir Adamının Romanı Ziya Gökalp, Nobel Yayın Dağıtım, 3. Baskı, Ankara 2007.

GEORGEON, François, Türk Milliyetçiliği’nin Kökenleri Yusuf Akçura (1876-1935), Çeviren: Alev Er, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 3. Baskı, İstanbul 1999.

GÖKALP, Ziya, Kitaplar-1, Yayına Hazırlayan: M. Sabri Koz, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2007.

HEYD, Uriel, Türk Ulusçuluğunun Temelleri, Çeviren: Kadir Günay, Kültür Bakanlığı Yayınları, 2. Baskı, Ankara 2002.

KARAKAŞ, Mehmet, Türk Ulusçuluğunun İnşası, Vadi Yayınları, Ankara 2000.

KÖSOĞLU, Nevzat, Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Ziya Gökalp, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2005.

MUHAMMETDİN, Rafael, Türkçülüğün Doğuşu ve Gelişimi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 1998.

SAFA, Peyami, Türk İnkılâbına Bakışlar, Ötüken Neşriyat, 5. Basım, İstanbul 1999.

TEMİR, Ahmet, Yusuf Akçura, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, İkinci Baskı, Ankara 1997.

ÜLKEN, Hilmi Ziya, Seçme Eserleri-I Ziya Gökalp, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Gözden Geçirilmiş 1. Baskı, İstanbul 2006.

* Türk Yurdu Dergisi, 100. Yıl Anıt Sayısı, Cilt: 31, Sayı: 289, Eylül 2011, s. 292-298.

[1] Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp’in karşılıklı münasebetlerinin pek sıcak olmadığı bilinmektedir. Bkz. Rafael Muhammetdin, Türkçülüğün Doğuşu ve Gelişimi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 1998, s. 114-115.

[2] Bu çalışmada birkaç küçük ayrıntı dışında Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp hakkında biyografik bilgi verilmeyecektir. Bu konuda aşağıdaki eserlere başvurulabilir: Muhammetdin, a.g.e.; François Georgeon, Türk Milliyetçiliği’nin Kökenleri Yusuf Akçura (1876-1935), Çeviren: Alev Er, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1999; Ahmet Temir, Yusuf Akçura, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1997; Mehmet Emin Erişirgil, Bir Fikir Adamının Romanı Ziya Gökalp, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara 2007; Uriel Heyd, Türk Ulusçuluğunun Temelleri, Çeviren: Kadir Günay, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2002; Nevzat Kösoğlu, Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Ziya Gökalp, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2005.

[3] “…Münakaşaların hitamında bazen fikirlerimizin tetabuk etmediğine şahit olurduk. Asıl ihtilâf nazarı tevlîd eden mevzulardan ziyade dimağlarımızın tabiî temayülüydü. Zannederim onun kuvvetli zekâsı, çok terkibî ve akidevî idi. Benim çatlak kafam tahlil ve intikada meyyaldir.” Akçuraoğlu Yusuf, “Gökalp Ziya Bey Hakkında Hatıra ve Mülâhazalar”, Türk Yurdu, C. 8, Tutibay Yayınları, Ankara 2001, s. 86.

[4] Bu hususta şu karşılaştırmalı çalışmalara bakılabilir: Mehmet Karakaş, Türk Ulusçuluğunun İnşası, Vadi Yayınları, Ankara 2000. s. 247-273; Suavi Aydın, Modernleşme ve Milliyetçilik, Gündoğan Yayınları, İstanbul 2000, s. 204-218. Hilmi Ziya Ülken, Yusuf Akçura ve etrafındakilerin 3 cereyan arasındaki problemi çözmeksizin sadece münakaşa ettiklerini, bu problemi bir sistem içinde ilk defa Ziya Gökalp’in çözmeye teşebbüs ettiğini yazmaktadır. Bkz. Hilmi Ziya Ülken, Seçme Eserleri-I Ziya Gökalp, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2006, s. XVII.

[5] Akçuraoğlu Yusuf, “Türkçülük”, Türk Yılı 1928, İstanbul 1928, s. 406-407.

[6] Bkz. Ali Kemal, “Cevabımız”, (Yeni yazıya aktaran: Recep Duymaz), Üç Tarz-ı Siyaset Ve Düşünce Akımları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 2004, s. 193-203.

[7] Yusuf Akçura, “Üç Tarz-ı Siyaset”, (Yeni yazıya aktaran Recep Duymaz), Üç Tarz-ı Siyaset Ve Düşünce Akımları, s. 167. Üç Tarz-ı Siyaset’in tam ve orijinal metni olması dolayısıyla makale boyunca Recep Duymaz’ın neşrine atıfta bulunulmuştur.

[8] Akçura, a.g.m., s. 168-169.

[9] Akçura, a.g.m., s. 178, 180.

[10] Akçura, a.g.m., s. 185.

[11] Akçura, a.g.m., s. 168-170.

[12] Görüldüğü üzere Akçura, Osmancılık gibi İslâmcılığı da milliyetçilik örneğine göre kurgulanmış bir ideoloji olarak değerlendirmektedir.

[13] Akçura, a.g.m., s. 170-173, 185-188.

[14] Georgeon, a.g.e., s. 2, 34; Muhammetdin, a.g.e., s. 50.

[15] Akçura, a.g.m., s. 173-175.

[16] Akçura, a.g.m., s. 189.

[17] Akçura, a.g.m., s. 190.

[18] Akçura, a.g.m., s. 191.

[19] Ziya Gökalp, “Üç Cereyân”, Türkleşmek İslâmlaşmak Muâsırlaşmak, (Kitaplar-1 içinde), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2007, s. 45. Dipnotlarda, Ziya Gökalp’in yayınlarını toplu şekilde orijinal diliyle ihtivâ etmesi ve yeni bir neşir olması sebebiyle M. Sabri Koz tarafından yayına hazırlanan ve Yapı Kredi Yayınları tarafından yayınlanan esere atıfta bulunulacaktır.

[20] Modern tarih literatürümüzde batıcılığın merkezi addedilen İctihad dergisi etrafındaki çevreyi, Gökalp’in Muâsırlaşmak cereyânın hususî naşiri telakki etmediği görülmektedir. Peyami Safa, bu hususu Gökalp’in Abdullah Cevded ile arasının açık olmasına bağlamaktadır. Bakınız: Peyami Safa, Türk İnkılâbına Bakışlar, Ötüken Neşriyat, İstanbul 1999, s. 28.

[21] “Muâsırlaşmak cereyânına tâbi olanlar Tanzimat fikirlerini yaydıkları sırada… tarihî bir mânâyı haiz kadîm ‘Osmanlı’ tabire yerine, millî renklerden tamamıyla ârî olmak üzere, yeni bir mânâ yapıştırmışlardı.” Bkz. Gökalp, “Üç Cereyân”, a.g.e., s. 46.

[22] Gökalp, “Üç Cereyân”, a.g.e., s. 48.

[23] Ziya Gökalp, “Türklüğün Başına Gelenler”, a.g.e., s. 66.

[24] Gökalp daha sonraki yıllarda milleti şöyle tarif edecektir: “Millet, lisanca, dince, ahlâkça ve bediîyatça müşterek olan, yani aynı terbiyeyi almış fertlerden mürekkep bulunan bir zümredir.” Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, (Kitaplar-1 içinde), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2007, s. 184.

[25] Ziya Gökalp, “Milliyet Mefkûresi”, a.g.e., s. 84. Gökalp’in “bütün mefkûreler, millî mefkûrenin muavinidir.” düşüncesi Üç Tarz-ı Siyaset’teki “Din-i İslâm büyük Türk milliyyetinin teşekkülünde mühim bir unsur olabilir… Edyân, ancak ırklarla birleşerek, ırklara muâvin ve hattâ hâdim olarak ehemmiyet-i siyâsiyye ve ictimâiyyesini muhâfaza edebiliyor.” düşüncesiyle uyum hâlindedir. Akçura, a.g.m., s. 190.

[26] Ziya Gökalp de aynı kanaattedir: “Milliyet mefkûresi ibtidâ gayr-i Müslimlerde, sonra Arnavut ve Araplarda, en nihâyet Türklerde zuhur etti.” Bkz. Gökalp, “Üç Cereyân”, a.g.e., s. 45.

[27] Gökalp, “Üç Cereyân”, a.g.e., s. 45-47; Gökalp, “Türklüğün Başına Gelenler”, a.g.e., s. 65.

[28] Gökalp, “Üç Cereyân”, a.g.e., s. 46-47; Gökalp, “An’ane ve Kaide”, a.g.e., s. 54-55; Gökalp, “Hars Zümresi, Medeniyet Zümresi”, a.g.e., s. 59-60; Gökalp, “Tüklüğün Başına Gelenler”, a.g.e., s. 61-64.

[29] “Bugün matbuatımızda içtimâî münakaşalara zemin olan üç mefhum var: Türkçülük, İslâmcılık, Osmanlıcılık.” Bkz. Gökalp, “Millet ve Vatan”, a.g.e., s. 78.

[30] Akçura, “Üç Tarz-ı Siyaset”, a.g.m, s. 167.

[31] Gökalp, “Üç Cereyân”, a.g.e., s. 45.

[32] Hilmi Ziya Ülken, a.g.e., s. XXI.

[33] “…Türkçülük aynı zamanda İslâmcılıktır. Yalnız Türkçüler İslâm ümmetçisi olmak sûretiyle kendilerini ‘İslâm milliyetçileri’nden ayırt ederler.” Bkz. Gökalp, “Türklüğün Başına Gelenler”, a.g.e., s. 66.

[34] Yusuf Akçura, Balkan Savaşları arefesinde “Üç Tarz-ı Siyaset”i tekrar bastırarak, büyük ihtimâlle ilk soruya daha 1904 yılında verdiği cevabın ne kadar isabetli olduğunu hatırlatmak istemiştir. Akçura, 1908’den itibaren meydana gelen gelişmeleri, Üç Tarz-ı Siyaset’te sarih bir şekilde gördüğünü 1928 yılında da ifade etmiştir. Bakınız: Akçuraoğlu Yusuf, “Türkçülük”, a.g.e., s. 406.

[35] Akçuraoğlu Yusuf, a.g.m., s. 406.

MİLLİYETÇİLİK ÜZERİNE NOTLAR – YENİDEN TÜRKLEŞMEK, İSLÂMLAŞMAK, MUÂSIRLAŞMAK

2011-08-05T12:03:00.005+03:00

Türklere mahsus bir milliyetçilik modeli inşâ etmenin iki ayaklı bir süreç olduğunu, sürecin ilk ayağının Türklerde millet ve milliyetçilik olgularını araştırmaya yönelik ilmî bir faaliyet, ikinci ayağının ise bu ilmî faaliyete istinat ederek yeni bir model kurmaya matuf fikrî/ideolojik bir teşebbüs olduğunu geçen yazılarımızda ifade ederek sürecin ilk ayağını problematik bir tarzda ele almaya çalışmıştık. “Milliyetçilik üzerine notlar” üst başlıklı serinin bu son yazısında da Türk milliyetçiliğine mahsus bir model kurarak onu yeni bir medeniyet tasavvuru mevkiine yükseltebilmenin şartlarına dair fikirlerimizi kısa maddeler hâlinde sıralayacağız.

Her şeyden evvel milliyetçiliği sadece bir millete duyulan sevgi ve aidiyet duygusu, ideolojik bir kimlik ve siyasî bir duruş değil bunlarla birlikte milletin bütün hayatını (kültürünü, inancını, iç-dış bütün meselelerini… ilh.) kapsayan üst düzey düşünce üretimi şeklinde tanımladığımızı ifade edelim. Bu itibarla milliyetçiliğin; ilimlerin çerçevesini çizen ve yeni bir epistemoloji ve metodoloji vazeden en üst ilim, bir tarih felsefesi, insanı ve hayatı maddî-manevî bütün cepheleriyle kuşatan bir dünya görüşü ve en nihayet medeniyet ve dünya devleti tasavvuru olarak tasarlanmasını istiyoruz. Bu tasarımın ise merhum Ziya Gökalp’in formüle ettiği “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak” sacayağına oturması gerektiğini düşünüyoruz.

Gökalp’in aşağı yukarı bir asır önce tespit ettiği “Türkleşmek-İslâmlaşmak-Muâsırlaşmak” üçlemesinin her ayağı, elân toplumumuzda mevcut olan birer siyasî-içtimaî eğilimi temsil etmektedir ve mevcut yapıyı “sağ-sol”, “ilerici-gerici”, “laik-şeriatçı”, “çağdaş-muhafazakâr” gibi kısır şablonların dışında daha derinlemesine açıklamaktadır. Bu üç eğilimi de değişen dozajlarda ihtivâ etmesi göstermektedir ki Türk milliyetçileri meselenin ve dolayısıyla milletin tam merkezindedir. Milletimizin Tanzimat’tan beri devam eden çatışmaya dayalı ikili yapısını millî mutabakat ölçeğinde çözüme kavuşturmak, milletimizin dinine sövmeden Cumhuriyetin değerlerine sahip çıkarak çağdaşlaşmak, devletimizin temellerini sarsmadan milletimizin inançlarının devlet seçkinleri tarafından öcü gibi algılanmasının önüne geçmek, kendi tabanındaki çeşitlilik de ispatlamaktadır ki ancak ve ancak Türk milliyetçiliği ile mümkündür. Türk milliyetçileri, Gökalp’in hakiki ihtiyaçlardan doğduğunu ifade ettiği bu üç eğilimi tarihî tecrübemizden hareketle yeni bir medeniyet tasavvuru içinde sistemleştirerek bir millî restorasyon ve hattâ genel bir millî rehabilitasyon yaparak, en nihayetinde bir Türk rönesansının temellerini atmalıdır.

A. Türkleşmek

1. Her şey Türk’e göre şiarıyla kavramlar kendi mânâ dünyamız içinde yeniden tanımlanmalı, zihin haritamızda koordinatları tayin edilmeli ve bir hiyerarşiye tâbi tutulmalıdır. Kavramlar hiyerarşisinin en üstünde yer alan millî, millet, milliyet, milliyetçilik kavramları kimliğimizi oluşturan her unsuru kuşatarak birbirine raptedecek, medeniyetimizin her unsuruyla anlamlı bir ilişki tesis edecek, tarihî birikimimizi, kültürümüzü, inançlarımızı, dinimizi, millî mefkûrelerimizi, örf ve adetlerimizi vs. bütünlüklü bir yapı hâlinde ortaya koyabilecek; eskilerin tabiriyle efradını cami, ağyarını mani olacak şekilde tanımlanmalıdır. Bu tanımlama işlemi kültür, medeniyet, örf, töre, gelenek, devlet, halk, demokrasi, din, laiklik, muhafazakârlık gibi millet ve milliyetçilik ile ilgili kavram ve olgulara teşmil edilmeli ve kavramların birleri ile münasebeti tahlil edilerek tarihî tecrübeden hareketle yeni bir sistemleştirmeye gidilmelidir. Neticede kavramsal düzeyde ortaya öyle bir yapı çıkmalı ki bütün düşünce dünyamızı, tasavvurlarımızı bu kavramsal temel üzerine bina edelim, millîye-dinîye ait olan olmayan gibi enerjimizi beyhude yere harcayan tartışmaları bitirelim ve Turan coğrafyasından İslâm âleminin bütün sathına kadar medeniyet ve inanç coğrafyamızın her noktasıyla münasebet içinde olabilelim.

2. İnsan kendi mevcudiyetini mazisiyle kavrayan, tarihiyle var olan yegâne varlıktır. Bu itibarla Türk insanının mevcudiyetini zamanın üç boyutuyla birlikte kuşatan, varlığına ve hayatına mânâ katan, nereden geldiğini ve nereye gideceğini bütünlüklü bir yapı içinde ortaya koyan bir tarih tasavvuru, tarih felsefesi oluşturulmalıdır. Türk milletinin sağlıklı bir tarih anlayışına sahip olmaması, geçmiş algısının bölük pörçük hattâ kronolojisiz olması yaşadığı kimlik parçalanmasının en büyük sebebidir. Türk tarihi bütün devir ve cepheleriyle devamlılık esası üzerinden mütalaa edilmeli, Türk dünyası için müşterek bir tarih yazımı modeli oluşturulmalı, İslâm tarihi doğru bir şekilde bu tarihe yerleştirilmeli, milliyetçilik ve medeniyet tasavvuru tarihî tecrübenin üzerine oturtulmalıdır. Zaaf ve kudretimizin tarihimizden kaynaklandığı unutulmamalı, tarih tenkidi kesinlikle atlanmamalı lâkin tenkitte ifrata kaçarak toplumun tarih algısına zarar verilmemelidir.

B. İslâmlaşmak

1. Türklerin İslâmiyet’ten evvelki dinleri, bu dinlerin Türkler, Türklerin de bu dinler üzerindeki etkileri araştırılmalıdır.

2. Türklerin İslâmlaşma süreci, İslâmiyet’i nasıl idrak edip yorumladıkları ve nasıl bir Müslümanlık anlayışı geliştirdikleri, bu anlayışın zamana ve mekâna göre hangi değişimleri geçirdiği fıkıh, kelâm, tasavvuf, kitabî/yüksek İslâm ve halk İslâmı gibi muhtelif cepheleriyle incelenmeli; sünnî ve heteredoks Türk Müslümanlığını tarihte olduğu gibi birlikte ve huzur içinde yaşatacak “bir yapının/millî tanımının” esasları tespit edilmelidir.

3. Modernleşme süreci içinde dinle ilgili muhtelif düşünce ve tartışmalar tenkit sürecinden geçirilmeli, İslâm dünyasının farklı coğrafyalarında ortaya çıkmış uyanışçı, modernist ve fundemantalist mektepler araştırılmalı, bu mekteplerin özellikle 1970’lerden sonra ülkemizdeki İslâmcı ve muhafazakâr hareketlere tesirleri incelenmeli, ilahiyat araştırılmalarının ideolojiden uzak akademik bir zemine oturtularak dinî düşünce ve ilimlerin eski yaratıcı kudretini tekrar kazanması için uygun iklim yaratılmalı, Türklerin Müslümanlık yorumunun kendi geleneği içine yerleşmesi temin edilmeli, yeni bir sekülerleşme/laiklik modeli oluşturularak dinin, “millînin ve içtimaî yapının” içindeki yeri tartışılmalı, bu tartışma yapılırken hayat tarzlarının baskı altına alınacağını düşünen çevreler ötelenmemeli ve Türk dünyası ölçeğinde farklı din ve mezheplere mensup soydaşlarımızın da kendilerini ifade edebilecekleri, güvende hissedecekleri, kendilerini dinî açıdan dışlanmış hissetmeyecekleri bir yapı oluşturulmalıdır.

4. Kendi kültür kodlarından ve geleneğinden koparak yozlaşmış/soysuzlaşmış, küresel sisteme entegre olmuş, inancını batı medeniyetinin siyasî ve felsefî kalıpları içinde ifade ederek İslâm medeniyetinin davacısı olmaktan vazgeçmiş, İslâm’ın medenî ve kültürel cephelerini bir kenara bırakmış, inancını ancak bireysel hak ve özgürlükler kapsamında dillendirebilen, her türlü etnik kimliğin bayraktarlığını yapan ama İslâm’a asırlardır hizmet eden Türkler söz konusu olduğunda düşman kesilen, en az laikçiler kadar İslâm’ın tarih ve geleneklerine yabancı, en az elitistler kadar tekçi, seçkinci ve tepedenci ve yine en az batıcılar/modernistler kadar ruhlarını batının kalıbına dökmüş Türkiye’deki son dönem muhafazakâr ve İslâmcı çevrelerin ortaya çıkışı ve yükselişi sosyolojik, siyasî ve iktisadî açıdan iyi tahlil edilerek bu durumun milletimizde vaki olan hangi ihtiyaçlar ve hassasiyetler üzerinde gerçekleştiği tespit edilmelidir.

5. Kavramları ve olguları yeniden tanımlama ve sistematize etme süreçlerinde tarihin ve sosyolojinin tabii bir neticesi olarak millî olanın dinî olanı da içerdiği, millînin ifadesi olan Türk milliyetçiliğinin bu bağlamda dinin ve muhafazakârlığın en üst düzeyde temsilcisi olduğu, millî ve dinî arasındaki sunî ve mantıksız ayrımın mümkün olmadığı, işbu millînin dinen meşru olduğu, tarihî ve sosyolojik olarak aksinin mümkün olmadığı, Türk milliyetçiliğinin milliyete ait bütün unsurları kuşatan bir tasavvur olduğu, bu hususun muâsırlaşma hedefi ve cumhuriyet açısından bir sapma olmadığı, hem muhafazakâr hem de laik hassasiyetlere sahip insanlarımıza doğru bir şekilde anlatılarak ülkemizdeki mevcut çatışmayı bitirecek kucaklayıcı bir model oluşturulmalıdır.

6. Gökalp’in ümmet programı güncellenerek İslâm dünyasıyla ilişkiler güçlendirilmelidir.

C. Muâsırlaşmak

1. Muâsırlaşmanın/çağdaşlaşmanın/modernleşmenin gülü ve dikeniyle bir medeniyet değiştirme projesi olmadığı ve aslâ batılılaşmak anlamına gelmediği anlaşılmalı, modernleşmek kültürler arası ilişkiler bağlamında yeniden tanımlanmalı, kültür ve medeniyetimizin yeniden yaratıcı kudretini kazanarak mimarîden müziğe kadar tüm cepheleriyle çağın icaplarına göre yeniden üretilmesinin tedbirleri alınmalıdır.

2. Batı hayranlığının da kuru bir batı düşmanlığının da doğru bir tavır olmadığı, kültür ve medeniyetimizin gelişimi için batı medeniyetinin tecrübelerine muhtaç olduğumuz unutulmamalıdır.

3. Modernleşme tarihimiz, Avrupa ile siyasî ilişkilerimiz, kapitalizm, emperyalizm, küreselleşme, batı düşünce tarihi, batı felsefesi, batının insan anlayışı, hâkim batılı bilgi paradigması, batılı ilim anlayışı, batılı tarih ve doğa tasarımı masaya yatırılmalıdır. Batı medeniyetinin dünyayı ve insanlığı maddî-manevî tükenişin eşiğine getirmesi sorgulanmalı, Türk tecrübesinin ve nizâm-ı âlem fikrinin insanlığa neler verebileceği tartışılmalıdır. Batı ile daha sağlıklı, ayakları yere basan, kendi tarih, kültür ve medeniyetine güvenen yeni bir ilişki biçimi kurgulanmalıdır.

4. Muâsırlaşmak, medeniyetimizin dinamik gücü olmalıdır. Hayatın önümüze koyduğu meseleler karşısında medeniyetin sorun çözme ve yaratıcı kudretini teyakkuz hâlinde tutan ve her gün dünyayı kendi değerleri içinden okuyarak yeniden kuran bir şuur uyanıklığı, bir güncelleme ameliyesi olmalıdır.

Velhasıl Türk milletinin ilini tutup, töresini düzenlemelidir ancak bütün bunları kim, kiminle, nerede, nasıl yapacaktır?

Türk milliyetçiliği içinde düşünce üretiminin tesadüflere ve ferdî gayretlere bağlı olduğuna; kurumsallıktan, organizasyondan, senkronizasyondan, destek ve teşvikten mahrum olduğuna bir önceki yazımızda işaret etmiştik. Bu yapının kırılması gerektiği ve üst düzey düşünce üretimi için kurumlaşmanın zarurî olduğu aşikârdır. Türk milletinin bütün meselelerinin Türk milliyetçiliğinin meseleleri olduğu unutulmamalı öncelikle bu meselelerle ilgili ilmî toplantılar, platformlar, kongreler tertip edilmeli, birer mektep hâline gelecek ilmî dergiler yayımlanmalıdır. Bütün milliyetçilerin el birliği ile önce bir araştırma merkezî, sonra da bir Üniversite kurulmalıdır. Tarih tasavvurundan mimarîye kadar medeniyetimizin yapı taşlarını koyacak fikir işçilerini yetiştiren bir üniversite… Dokuz köye okul yaptırana kadar istikbâldeki üniversitemizin çekirdeği olacak bir araştırma merkezi kurabilirdik… Hâlâ çok geç kalmış sayılmayız…

Mehmed Kağan

www.2023istanbul.com

MİLLİYETÇİLİK ÜZERİNE NOTLAR – TÜRK MİLLİYETÇİLİĞİ VE MODEL İHTİYACI

2011-08-01T13:45:00.005+03:00

“Milliyetçilik Üzerine Notlar-I” başlıklı yazımızda Türk milliyetçiliğinin model ihtiyacına dikkat çekmeye çalışmıştık. Aslına bakılırsa bahsi geçen yazı, 2-3 yıl önce çalakalem yazılmış ve devamı getirilememiş bir projenin eskiziydi. Sevgili Müjdat Öztürk ağabeyimin biraz da metazori kokan himmetiyle “2023 İstanbul”da yayımlanınca devamını getirmek boynumuzun borcu oldu fakat Türk milliyetçiliğinin model ihtiyacına ayrılmış olan bu yazı maalesef ilk hâliyle ve meramını tam olarak ifade edemeyen bir müphemlikle kaldı. Dolayısıyla model kurarken takip edilmesi gereken yönteme dair fikir ve kanaatlerimizi paylaşacağımız bu yazıda öncelikle modelden muradımızın ne olduğunu kısaca izah etmek isabetli olacaktır. İlk yazıda; “Türklere mahsus bir milliyetçilik modelinin ortaya konulması, millet ve milliyetçilik olgularının Türklerdeki durumunu araştırmaya yönelik ilmî bir faaliyeti ve bu faaliyetten beslenerek olması gerekeni inşa etme cehtini havi iki ayaklı bir süreç içinde ilerlemelidir.” demiştik. Kaygımız, “Türk milliyetçilerinin kendi kavramlarına kendi mühürlerini vurması”dır.

Türklere mahsus bir millet ve milliyetçilik modelinden kastımız ilk plânda Türklerde millet ve milliyetçilik olgularının multidisipliner bir yöntemle incelenmesine ve Türk milliyetçiliğini diğer milliyetçiliklerden ayıran özelliklerinin ortaya çıkarılmasına yönelik ilmî bir arayıştır. Türk milliyetçiliği ilmî olarak nasıl araştırılmalıdır şeklinde metodolojik bir problemle yüzleşerek bir yöntem ve terminoloji geliştirilmesi; gerek muhtelif dönem, kişi, kurum ve konuları içeren monografiler gerekse daha uzun dönemli ve en nihayet Türklerin tarih sahnesine çıkışından günümüze kadar uzanan süreci kapsayan büyük sentez çalışmaların hangi esaslara dayanacağının tayin edilmesi gibi milliyetçi akademisyen ve düşünce adamlarının yoğun mesailerini isteyen bir faaliyettir. Bu faaliyete ilişkin süreç ve meseleleri maddeler hâlinde kısaca sıralayacak olursak önümüze şöyle bir manzara çıkmaktadır:

1. Konunun sınırlarının tayin edilmesi: Türklerde millet ve milliyetçilik olguları, ilkçi ve etno sembolcü bir yaklaşımla, Türklerin tarih sahnesi çıkışından itibaren veya coğrafya, hanedan, devlet gibi herhangi bir değişkeni esas ittihaz ederek, meselâ bir zamanlar taraftar bulduğu şekliyle Türklerin İslâm’ı kabulü, Anadolu’nun Türkleşmesi, Osmanlı Devleti’nin kuruluşu, Cumhuriyet’in ilânı gibi tarihte milletleşme açısından özel olduğu varsayılan bir ânı milât kabul ederek mi yoksa modernleşme kuramına uyarak Tanzimat’tan sonra gelişmeye başlayan fikir hareketleri kapsamında mı incelenecektir?

Doğru bir dönemleştirme ve sınıflandırma yapmanın doğru bir tarih felsefesi ve tasavvuruna istinat etmesi gerektiği aşikârdır. Tarihte, millette, devlette ve kültürde devamlılık esastır. Türklere ait modern olduğu varsayılan bir olguyu dahi, olgunun öncesini ve sonrasını tayin etmek, hangi şartlar içinde hangi sebeplerle ortaya çıktığını tahlil etmek ve hangi ihtiyaçlara tekabül ettiğini tespit edebilmek için tarihî bir zeminde incelemek mecburiyetindeyiz. Millet ve milliyetçiliği, bazı çevrelerin iddia ettiği gibi modern olgular olarak kabul etsek bile Türklerde kazandığı yeni anlam ve şekilleri ortaya koyabilmek için tarih yöntemi kullanılmalıdır.

Rahmetli Durmuş Hocaoğlu, Türk milliyetçiliği için modern dönem ve modern öncesi dönem diye bir ayrım yapardı ki bu ayrım doğrudur. Mensubiyet şuuru, dünya hâkimiyeti ülküsü ve bağımsız yaşama çabası olarak, bilinen ilk devirlerinden beri tarihimizin itici gücü olan Türk milliyetçiliği, devamlılık esasıyla ele alınmalı lâkin Tanzimat’tan sonra gelişmeye başlayan ve bilhassa II. Meşrutiyet döneminde neşv ü nema bulan Türkçülük hareketi, yeni ve farklı bir aşamayı temsil ettiği için ayrı bir dönemleştirmenin başlangıcı olmalı ve muhtelif alt dönemlerle günümüze kadar gelen süreci kapsamalıdır.

2. Yöntem: Tarih, sosyoloji, sosyal psikoloji, edebiyat, felsefe, dilbilim, siyaset bilimi, iktisat, ilahiyat vs. ilim dallarının iştirakiyle tartışmasız multidisipliner olmak zorundadır. Yöntem yapısı icabı kolektif çalışmaya müsaittir. Bir önceki yazımızda da belirttiğimiz üzere milliyetçilik araştırmalarının nihaî hedefi batılı milliyetçilik kuramlarında olduğu gibi farklı milliyetçilik tiplerinin benzer noktalarını üst üste yığarak genel bir milliyetçilik nazariyesi meydana getirmek olmamalı aksine farklılıklar ve özgünlükler üzerine odaklanmalıdır. Tarihimizin, kültürümüzün, devlet ve toplum anlayışımızın, İslâmiyet’in, halk inançlarımızın, örf ve adetlerimizin, insan ve dünya tasavvurumuzun, tarih felsefemizin, destanlarımızın ve kozmogonimizin, farklı toplum ve medeniyetlerle münasebetlerimizin, savaşlarımızın, zafer ve mağlubiyetlerimizin, muâsırlaşma çabalarımızın, tarihimizin büyük simâlarının, geleceğe dair hedef ve ülkülerimizin vs. millet ve milliyetçilik anlayışımıza nasıl etki ettiğini araştırmak ve bu vadide bir modellemeye giderek Türk milliyetçiliğinin tarihten günümüze kadar taşıdığı özellikleri ortaya çıkarmak şahsî kanaatimize göre daha doğru bir yöntem olacaktır.

3. Terminoloji: Millet, milliyetçilik, milliyet, ümmet, kavim, ırk, cins, etnisite, kültür, medeniyet, devlet vs. gibi konuyla ilgili kavramlar öncelikle ilmî bir araştırmanın istediği açıklıkla “efradını cami, ağyarını mani” bir surette tanımlanmalı ve nihayet son aşamada Türk milliyetçiliği penceresinden yeni bir tanımlamaya gidilmelidir.

4. Milliyetçilik kuramları ve Modern Batı Düşüncesiyle Hesaplaşma: Gerek konunun sınırlandırılması ve terminolojinin oluşturulmasında gerekse yöntemin ve araştırmanın her aşamasında özel olarak batılı milliyetçilik kuramlarıyla ama daha genel bir çerçevede modern batı düşüncesi ve Türk modernleşme süreciyle bir hesaplaşma zarurîdir.

5. Kaynak ve dil sorunu: Konu ile ilgili ana ve yardımcı kaynakların tespit edilerek bibliyografyanın oluşturulması ciddi bir mesai istemektedir. Kaynakların çokluğu, dağınıklığı ve farklı dillerde olması da kolektif çalışmaların zaruretine işaret etmektedir. Doğu ve batı dillerindeki eserlerin incelenmesi ve daha mühimi Osmanlı dönemine ait eski yazı eserlerin ve mecmua koleksiyonlarının taranarak okunması gerekmektedir.

21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü bünyesinde kurulacağı haber verilen “Türk Milliyetçiliği Kütüphanesi” bu noktada bir başlangıç olması açısından son derece önemli bir adımdır. Enstitü yöneticilerinin fizikî kütüphaneyle eş zamanlı olarak “Dijital Bir Türk Milliyetçiliği Kütüphanesi” oluşturmayı da gündemlerine almaları isabetli olacaktır. Temin edilmesi güç yayınların maliyeti düşük bir şekilde dijital kopyalarının alınması, Türk milliyetçilerinin bugüne kadar çıkardığı bütün süreli yayınların ve baskısı kalmamış eserlerin dijitalleştirilmesi, nihayet eldeki mevcut bütün matbu malzemelerin taranarak internet ortamında araştırmacıların hizmetine sunulması, “21. Yüzyıl” isminin hakkını veren devasa bir hizmet olacaktır.

6. Modern dönem için hangi düşünürlerin Türk milliyetçiliği düşünce geleneği içinde yer alacağının belirlenmesi, fikir adamlarının düşünce dünyalarındaki değişimlerin tespit edilmesi ve farklı milliyetçilik eğilimlerinin birbirleriyle mukayese edilerek tenkit süzgecinden geçirilmesi.

7. Hepsinden önemlisi hâl-i hazırda bu iş kurumsal bir çatıya ve malî desteğe sahip değildir, ferdî gayretlere ve büyük ölçüde tesadüflere bağlıdır. Türk milliyetçiliğinin içinde bulunduğu varsayılan fikir orucu eğer gerçekten vaki ise sebebi burada gizlidir çünkü Türk milliyetçileri içinde düşünce üretimi söylediğimiz gibi tesadüflere ve ferdî gayretlere bağlıdır; kurumsallıktan, organizasyondan, senkronizasyondan ve teşvikten mahrumdur. Mevcut durumun devamı hâlinde yapılacak yegâne iş, bütün bu meseleleri tek başına halledecek bir dâhi göndermesi için Allah’a dua etmektir.

Mehmed Kağan

www.2023istanbul.com

MİLLİYETÇİLİK ÜZERİNE NOTLAR – MİLLİYETÇİLİK KURAMLARI

2011-07-25T23:35:00.004+03:00

Milliyetçilik, sosyal bilimlerin en netameli kavramlarından birisidir. İşbu netameli olma vaziyetiyle, 7-8 yıl önce “İkinci Meşrutiyet Döneminde Türk Milliyetçiliği” konulu lisans tezimi hazırlarken karşılaşmıştım. Yıllarca seminerlerde anlata geldiğimiz şeylerin üzerine biraz Üç Tarz-ı Siyaset’ten, biraz Ziya Gökalp’ten falan bahseder, fazla zorlanmadan tezi yazarak danışman hocama teslim ederim diye düşünürken hasbelkader elime geçen Ernest Gellner’in “Uluslar ve Ulusçuluk” isimli eseri zihnî dünyamda sarsıcı bir etki yaratarak tez sürecimi ciddi mânâda aksatmıştı.

İtiraf etmeliyim ki bahsî geçen eserin zihnî dünyamda kesinlikle karşılığı yoktu ve açıkçası gerek Avrupa tarihi ve düşüncesine yeterince vakıf olmamam gerekse eski ve yeni batılı milliyetçilik literatürünü[1] okumamış olmam sebebiyle eseri anlamakta zorlanıyordum. Batılı milliyetçilik literatürüne atılan bu ilk adım fazlasıyla sancılı olmuş, Benedict Anderson, Anthony Smith, Eric Hobsbawm’la devam eden müteakip okumalarım iç sıkıntılarımı daha da arttırmıştı. “Zâhiren basit ve herkesçe mâlûm gibi görünen" milliyetçilik, "bâtınına girdikçe çetin bir problem hâline gelir” [2] diyen merhum Rahmetli Durmuş Hocaoğlu’nun işaret ettiği yerdeydim; ama henüz milliyetçiliğin bâtınının sadece kıyısındaydım.

“Mensup olduğum millet modernitenin veya bir tür yanlış bilinçlenmenin ürünü müydü?”, “Türk milleti, devlet ve elitler eliyle icat ve inşâ mı edilmişti?”, “Okuduğum/öğrendiğim tarih bir avuç milliyetçi elitin maziden seçerek dönüştürdüğü olgulardan ibaret koca bir yalan mıydı?” gibi beynimi kemiren ve acil cevap bekleyen ilk sorular, milliyetçiliğin şahsım için akademik bir ilgi alanı değil de inanç meselesi olması dolayısıyla, ilmî arayıştan ziyade ideolojiye/inanca/imana taalluk ediyordu.

Bizzat bir Türk milliyetçisi tarafından yazılmış olup milliyetçilik kuramlarıyla hesaplaşan bir başvuru kaynağı maalesef yoktu. Konuyla ilgili bir takım yerli makale ve kitaplar bulmak mümkündü lakin birkaç istisna hariç pek çoğu zikredilen yabancı araştırmacıları tasvir ve tekrar etmekten öte bir orijinallik taşımadıkları için ancak konunun biraz daha anlaşılır olmasına yardım ediyorlardı. Milliyetçilik, Mustafa Çalık’ın Türkiye Günlüğü’ndeki muhteşem tanımlamasında işaret edildiği üzere, hakikaten "telaffuzu kolay, grameri zor bir dil”di[3].

Düşünce dünyası tarumar olmuş bir üniversite öğrencisi olarak, çareyi rahmetli Durmuş Hocaoğlu’na danışmakta bulmuş, konuyu kendisine açarak yardım istirham etmiştim. Merhum, milliyetçilik-modernleşme ilişkisinden modernist milliyetçilik teorilerine, tarihte bir Türk milletinin mevcudiyeti probleminden primordiyalist teorilere kadar bitip tükenmeyen sorularımı sabırla cevaplamış ve daha sonra diğer okuyucularının da faydalanması için bu yanıtları sistematize ederek Yeniçağ Gazetesi’ndeki köşesinde 36 yazılık bir dizi hâlinde neşretmişti[4]. Büyük mütefekkire adeta son bir liman gibi sığınmış, ruhu şâd olsun merhum yıkılan zihnî dünyamı adeta yeniden inşa etmişti.

Milliyetçilik kuramları ile ilgili bu ilk şoku merhumun himmetiyle atlatmış, daha soğukkanlı ve ciddi bir kavrayış kazanmış ve nihayet söz konusu teorilere fazla bulaşmadan tezimi zamanında tamamlayıp hocalarıma teslim etmiştim[5] fakat o tarihlerde zihnime atılan bazı düğümler hem akademik hem de ideolojik kaygılarla beni meşgul etmeye devam etmiş, peşine düştüğüm sorular zamanla çoğalıp yayılmıştı. Bu yazının devamında ve gelecek bir kaç yazıda genel olarak milliyetçilik ama ağırlıklı olarak Türk milliyetçiliği ile ilgili bu soruları mümkün olduğu ölçüde sistemli bir şekilde arz etmek; Türk milliyetçiliği üzerine yapılacak ilmî araştırmalarda, fikrî eksersizlerde ve kalem tecrübelerinde takip edilmesi gereken metodolojiye dair şahsî fikirlerimi problematik bir tarzda serdetmek ve Allah nasip ederse daha sonra “İzahlı ve Seçilmiş Bir Türk Milliyetçiliği Bibliyografyası” hazırlamak niyetindeyim.

Milliyetçilik Kuramları

“Milliyetçiliğin” ve tabiî olarak “milletin” sosyal bilimlerin en karmaşık ve tartışmalı konularından biri olduğunu ifade etmiştik. Bugüne kadar araştırmacıların üzerinde ittifak tesis ettikleri genel geçer bir tanımın dahi yapılamamış olması konunun inceliğini göstermesi bakımdan öğreticidir. Milliyetçilik kuramları bağlamında millet ve milliyetçilik ile ilgili tartışmalara ve problem alanlarına kısaca temas etmenin isabetli olacağı kanaatindeyiz.

Milliyetçilik kuramlarında umumiyetle primordialist (ilkçi) ve modernist olmak üzere iki yaklaşımın varlığı kabul edilir. Umut Özkırımlı, Anthony D. Smith’in başını çektiği ve ilkçi sayılan orta yolcu bir grubun ise aslında ilkçilerden farklı bir yaklaşımı temsil ettiğini söylemekte ve bu sebeple etno-sembolcüler adı altında üçüncü bir grup olarak tasnif edilmelerini teklif etmektedir[6]. İlkçiler, milliyetçi tarihçiler ve bizatihi milliyetçiler millet olgusunu tarihin bilinmeyen dönemlerinden günümüze kadar değişmeyen bir süreklilik dâhilinde ele alırlar. Modernistler, millet ve milliyetçiliğin modernite ile birlikte ortaya çıktığını iddia ederler ve modern merkezî devlet, sanayi devrimi, kapitalizm, kentleşme, elitler, matbuatın gelişimi, örgün eğitimin yaygınlaşması, Fransız İhtilâli, Alman İdealizmi gibi olguları öne çıkararak milliyetçiliği açıklamaya çalışırlar. Etno-sembolcüler, ilkçiler ve modernistler arasında bir orta yol bularak modernitenin millet ve milliyetçilik üzerindeki tayin edici etkisi yanında modern milletlerin tarihî etnik çekirdekler üzerinde oluştuğunu savunurlar.

Milliyetçilik kuramları; milliyetçiliğin ilk önce nerede ve ne zaman ortaya çıktığı, milliyetçiliğin ortaya çıkışını hazırlayan şartlar ve sebepler, milletlerin etnik/tarihî kökenleri, milliyetçilik ve modernleşme ilişkisi, milletlerin milliyetçiler/devlet eliyle inşâ edilen bir icat olup olmadığı, milletlerin mi devleti kurduğu yoksa devletin mi milleti inşâ ettiği/yarattığı, tarihî olarak milliyetçiliğin mi yoksa milletin mi önce olduğu gibi problemler üzerinde odaklaşmaktadır. Tarihî olarak milliyetçiliği milletin önüne koyan Ernest Gellner[7] ve “Hayalî Cemaat” tanımlamasıyla ilginç bir yaklaşım ortaya koyarak kuramında matbuat sektöründe kapitalizmin doğuşunu öne çıkaran Benedict Anderson[8], söz konusu problemler çevresinde kendi milliyetçilik kuramlarını geliştirerek en çok tartışılan iki modernist olmuşlardır.

Millet ve milliyetçilik konusunun mahiyeti icabı multidisipliner bir yaklaşımı gerektirmesi ve bunun ise bir kişinin uzmanlık alanın çok çok üstünde bir bilgi birikimini icap ettirmesi, araştırmacıların bütün milliyetçilik türlerini açıklayacak genel kuramlar oluşturmaya çalışması, Avrupa merkezci bir yaklaşımın bilhassa modernist milliyetçilik araştırmalarına hâkim olması, araştırmaya konu olan herhangi bir özel milliyetçiliğin geliştirilen kurama uydurulması amacıyla çoğu zaman kendi tarihî bağlamından koparılarak açıklanması yani gerçekliğin kurama feda edilmesi, bazı hâllerde kuramı desteklemek için seçilen örnekler hakkında kuramcının bilgi eksikliği gibi bir takım metodolojik problemler milliyetçilik kuramlarının en zayıf tarafını teşkil etmektedir.

Millet ve milliyetçilik hemen her toplum için geçerli evrensel kavramlardır fakat tabiî olarak farklı toplumlarda, farklı kültürlerde, farklı coğrafyalarda çok değişik ve özgün örnekler ortaya koymaktadır. Benedict Anderson bu hususun sosyal bilimciler açısından oldukça sinir bozucu olduğunu ifade etmektedir. Avrupa merkezci bir yaklaşımla hareket eden ve bu yaklaşım sebebiyle zarurî olarak dünyadaki bütün millet ve milliyetçilik tipolojilerini kapsayacak genel geçer bir milliyetçilik kuramı inşâ etmeye çalışan araştırmacılar, Avrupa dışı toplumlardaki milliyetçilik örneklerinin farklılıklarını görmezden gelerek geliştirdikleri kuramları buralara uygulamaya çalışmakta ve ilginçtir ki bu yaklaşım batı dışı toplumların aydınlarınca da kabul görmekte ve onlar da milliyetçiliği tamamen batıdan ithal bir meta gibi mütalaa etmektedirler. Türkiye’de de modernist nazariyelerin geçerliliğini tartışmasız kabul eden ve modernleşme kuramı çerçevesinde hazırlanan onlarca tez, kitap, makale mevcuttur. Oysa artık gerek Avrupa merkezci yaklaşımlar, gerekse tek bir açıklayıcı modele istinat eden nazariyeler ilim dünyasında ciddi tenkitlere uğramakta, ilimde kanunların ve teorilerin değil ancak açıklayıcı varsayımların olabileceği ifade edilmektedir. Böyle bir anlayışın sosyal ilimlerde kemikleşmiş milliyetçilik aleyhtarı ön yargıların kırılması, farklı milliyetçilik tipolojilerine daha barışık bir tavır sergilenmesi ve batı dışı toplumların tarihî tecrübelerinin, değerlerinin ve kurumlarının özgünlüğünün baştan imkân dışı bırakılmaması için uygun bir zemin oluşturacağını umut edelim.

Aile, devlet ve benzeri kurumların şeklî olarak evrensel olmasına, her toplumda aile ve devlet kurumuna tesadüf edilmesine karşılık her milletin/kültürün bu kurumların içeriğini kendi tarihî tecrübeleriyle doldurarak özgün bir model vücuda getirmesi, hiçbir milletin aile ve devlet modelinin başka bir milletin modeliyle tam olarak örtüşmemesi gibi millet ve milliyetçilik olguları da milletten millete farklılıklar arz eder. Milliyetçilik araştırmalarının nihaî hedefi farklı milliyetçilik tiplerinin benzer noktalarını üst üste yığarak genel bir milliyetçilik nazariyesi meydana getirmek olmamalı aksine benzerlikler kadar farklılıkları ve özgünlükleri ortaya çıkarmak olmalıdır. Bir milletin tarihî tecrübesinin, kültürünün, devlet ve toplum anlayışının, dinî inancının, halk inançlarının, örf ve adetlerinin, insan ve dünya tasavvurunun, tarih felsefesinin, farklı toplum ve medeniyetlerle münasebetlerinin, savaşlarının, muâsırlaşma çabalarının vs. millet ve milliyetçilik anlayışına nasıl etki ettiğini araştırmak ve bu vadide bir modellemeye gitmek şahsî kanaatimize göre daha doğru bir yöntem olacaktır.

Muhtelif zaaflarla malûl olmasına rağmen millet ve milliyetçilik olgularını anlamaya yönelik elimize oldukça zengin malzemeler veren batılı milliyetçilik literatürünü külliyen inkâr etmemiz mümkün değildir. Bu itibarla her hâl ü kârda okunması, bilinmesi, istifade edilmesi elzem olan, belli noktalarda modern Türk milliyetçiliğinin anlaşılması için teorik karineler sunan bir kaynak hükmündedir. Meselâ Türk milliyetçiliğinin modernleşme süreci ile münasebetleri pek çok açıdan izaha muhtaçtır. Bu bağlamda modernist milliyetçilik teorilerinin öğretici ve belli noktalarda açıklayıcı olacağı aşikârdır.

Mehmed Kağan

[1] 19. Yüzyılın son çeyreğinden başlayarak günümüze kadar gelen bu oldukça zengin literatür içinde maalesef dilimize tercüme edilen eser sayısı çok azdır. Bazı tercüme eserleri ise orijinal dilinden okuyup anlamak, mütercimin sosyal bilimler formasyonu dışından gelmesi yahut uydurukça diye tabir edilen ne idiğü belirsiz bir lisan ile tekellüm etmesinden dolayı daha kolay olmaktadır.

[2] Durmuş Hocaoğlu, “Cumhuriyet Dönemi Türk Milliyetçiliği ve Batı Milliyetçilik Gelişmeleri”, Türk Ocakları Yüzyıllığı., Türk Yurdu Yayınları, Ankara 2000, s. 59.

[3] Türkiye Günlüğü, S. 50, 1998.

[4] Söz konusu yazı dizisi 30 Ocak 2004 tarihinde başlayıp 20 Nisan 2004 tarihinde tamamlanmıştır. Merhum daha sonra, dizideki yazıları dipnotlandırıp tek bir “pdf” dosyasında toplamıştı. Arzu eden dostlarımıza söz konusu “milliyetçilik dosyasını” e-posta yoluyla gönderebilirim.

[5] Arzu eden dostlarımıza, yıllar geçtikçe giderek daha naif ve çocuksu bulduğum bu tezi “pdf” olarak e-posta yoluyla gönderebilirim.

[6] Umut Özkırımlı, Milliyetçilik Kuramları Eleştirel Bir Yaklaşım, (Doğu Batı Yayınları), 3. Baskı, Ankara 2009.

[7] Ernest Gellner, Uluslar ve Ulusçuluk, Çev. Büşra E. Bahar/Günay Özdoğan, (İnsan Yayınları), İstanbul 1992.

[8] Benedict Anderson, Hayali Cemaatler Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması, Çev. İskender Savaşır, (Metis Yayınları), İkinci Basım, İstanbul 1995.

'DEVLET' TARTIŞMASINDA YÖNTEM ÜZERİNE KÜÇÜK BİR KATKI

2011-06-29T18:09:00.007+03:00

Bugün devlet olgusu ile ilgili düşüncelerimiz, kavramlarımız, değerlerimiz, kurumlarımız, modelimiz büyük ölçüde batı medeniyeti tarafından oluşturulmuş veya hiç olmazsa dönüştürülerek yeniden tanımlanmıştır.

Devlet kavramı ile beraber düşünmek zorunda kaldığımız anayasa, seçim, demokrasi, parlâmento, laiklik-sekülerlik, ulus devlet vs. gibi olgular kendi tarihini bir dünya tarihi gibi kurgulayan ve dayatan batı medeniyeti mahreçlidir.

Bu noktada sorulması gereken iki önemli soru var:

1. Devlet ve onunla ilgili kavram ve olguların batı medeniyeti çerçevesinde vücud bulmuş ve anlam kazanmış olması söz konusu medeniyet dışında kalan (batı dışı) toplumlar için bir zul müdür?

2. Batılı devlet paradigması içinde yine batılı kavram ve kurumlarla özgün bir devlet modeli inşa etmek batı dışı toplumlar için, hassaten tarihî süreç içerisinde kendi devlet geleneğini kurabilmiş biz Türkler için mümkün müdür?

Bu iki soru devlet kavramı ile ilgili meselenin çözümünü artık evrenselleşmiş gibi gözüken batı medeniyeti çerçevesinde, hiç olmazsa onunla kısmî bir uyuşma dâhilinde aramaya matuftur amma bu iki soru dışında sorulması ve cesaretle tartışılması gereken asıl soru “düşünmek ve tartışmak için batı medeniyetinin kelimelerine muhtaç mıyız?” suâli olmalıdır.

Tarihî tecrübemizden hareketle kendi kavramlarımız, kurumlarımız ve değerlerimizle (Türkler, Göktürkler çağında zaten laik ve demokratikti gibi komik zaman dışılıklara düşmeden)bir devlet modeli inşa etmenin imkânı var mıdır?

İllâ devlet kavramı modern sıfatıyla takviye edilmek zorunda mıdır?

İllâ devletimize batılı ölçülerle modern, laik, demokratik, tabiî hukuk... v.s. elbiselerini giydirmek zorunda mıyız? mevcut düşünme alışkanlarımızla bu sorulara arzu ettiğimiz cevapları verebilmek pek mümkün gibi gözükmüyor?

Evvelâ hâkim paradigmanın (modernlik) bilgi teorisi, doğa ve tarih tasarımı, kendi tarihini insanlık tarihi gibi okuması ve dünyanın her tarafına yayılarak hâkim olması, batı dışı toplumların geleneksel kültürleri ile irtibat tesis etmesine, sorun çözümünde tarihî tecrübelerine başvurmasına imkân vermemektedir.

Bu yoldaki en ufak bir girişim gericilik, devrim düşmanlığı gibi yorumlanabilmektedir.

Saniyen Tük devlet geleniğini bize mahsus bir devlet modeli şeklinde kurgulamak, Oğuz Kağan efsanesinden (Türk kozmogonisinden) başlayarak günümüze kadar Türklerde devlet kurumunu irtibatta bulunduğu diğer kültür ve medeniyetlerle de mukayese ederek araştırmak, modellemek gibi devasa bir işin altından kalkmayı gerektirir.

Tarihte Türk devleti nasıl bir devletti ve tarihî süreç içerisinde hangi değişkenlere bağlı olarak ne gibi değişimler geçirdi?

Türk milliyetçileri olarak evvelâ millî devletin (millî devlet kavramını batılı “ulus-devlet” veya “millet-devlet” mukabili olarak değil tarihî tecrübemizden hareketle inşâ edilmiş devlet modeli şeklinde anlıyorum) nasıl bir devlet olduğunu, olması lâzım geldiğini ilmî ve felsefî bir zeminde aramak, araştırmak, tartışmak ve bu işin yöntemini ortaya koymak zorundayız.

Bu herşeyden önce kendimizle, kendi tarihimizle bir hesaplaşma/yüzleşme ve temasa geldiğimiz diğer medeniyetlerin muhasebesini yapma faaliyeti olacaktır.

Ve belki de işe önce insanı tanımlamakla başlamalıyız.

İnsan, millet, töre, il, devlet, batı-doğu, anayasa, fıkıh, mecelle, laiklik-sekülerlik, demokrasi ilh. gibi kavramların üzerine hiçbir prangaya takılmadan cesaretle gidebilmeli ve yeni bir medeniyet tasavvuru, yeni bir insan tasavvuru, yeni bir evren tasavvuru ortaya koyabilmeliyiz.

Bu noktada hayranlıkla ve sevinçle okuduğum Sayın Müjdat Öztürk, Kürşad Demirci ve İkbal Vurucu’ya teşekkür ederek devam etmelerini istirham ediyorum.

Saygılarımla.

Mehmed Kağan (Mustafa Hacı Halim)

http://www.2023istanbul.com/

Siyasetin Normalleşmesi ve Yeniden Türkleşmek-İslâmlaşmak-Muasırlaşmak

2010-05-03T22:00:00.002+03:00

Mehmed Kağan

Ders kitaplarımız aksini söylese de demokrasi maceramızın uzun sayılabilecek bir hikâyesi var. Tanzimat döneminde yerel idare meclislerinin tesisi ile birlikte ülkemizde “seçimin” ve dolayısıyla “demokrasinin” de tarihi başlar. Yerel plânda oluşan bu “seçim” geleneğinin, 1876’daki ilk meşrutiyet ve anayasa tecrübemizin üzerindeki izlerini görmek mümkündür.

Cumhuriyeti demokrasinin ön şartı kabul eden resmî söylemimizin, II. Meşrutiyet döneminde siyasete ve demokrasiye mahsus bütün enstrümanların oldukça canlı bir şekilde kullanılmasını görmezden gelerek çok partili sisteme geçiş tarihimizi daha ileriki yıllara taşıması, “süreklilik” yerine “kopuş” tezi üzerine kurulmuş resmî tarih felsefemiz bağlamında anlaşılabilir bir şeydir lâkin ilim adamlarımızın ve siyasetçilerimizin resmî söylemin çizdiği çerçeveyi aşarak demokrasi tarihimizi çok iyi tahlil etmesi gerekmektedir. Bilhassa siyasetçilerimizin, “kabahati millete yüklemek” kolaycılığı üzerine kurulu seçim tahlillerini terk edip biraz tarih ve sosyoloji çalışması ülkemizde siyasetin normalleşmesi adına çok önemli bir adım olacaktır. “Sizi anlamadığını düşündüğünüz”, “hattâ sizi anlamak basiretinden mahrum olduğunu düşündüğünüz” ve hattâ “kendisini 2 çuval kömüre sattığını düşündüğünüz” bir toplum içinde değil siyaset yapmanın, nefes almanın dâhi bir mânâsı yoktur. Milletinin değerini “2 çuval kömürden” ibaret gören zihin fukaralarının, lütfedip “milletin kendilerini anlamak istememekteki ısrarcılığının” sebeplerini tahlil etmesi daha faydalı bir çaba olacaktır.

Türkiye’de siyaset, Tanzimat’ın hayatımızda yarattığı ve bugüne kadar devam eden ikili yapı sebebiyle iktisadî talepler üzerinden değil içtimaî ve kültürel değerler üzerinden yapılmaktadır. Çok tabiî olarak değerler üzerinden yürütülen siyaset, “aklı” siyaset dışına iterek “duygulara” ve “sezgilere” hitap etmektedir. Dolayısıyla siyasî tercihlerimiz aklımızın değil kalbîmizin eseridir. Türkiye’de seçim sonuçlarının bazı kesimler tarafından sürpriz gibi algılanmasının altında yatan saik burada gizlidir. Milliyetçilik, muhafazakârlık, İslâmcılık, liberallik, laiklik, devrimcilik, çağdaşlık vs. adına siyaset ile iştigâl edenlerin tamamı belli değerlerin siyasette temsil edilmesinden ve toplumun siyaset eliyle söz konusu değerler üzerinden yeniden tanzim edilmesinden gayrı bir iddianın davacısı değillerdir. Değerler üzerinden yürütülen siyaset, toplumsal mutabakata değil çatışmaya-ayrışmaya hizmet eder, çünkü milletin tamamına değil ancak belli bir kesimine seslenir. Belli değerlere ipotek koyan her kesim, takipçisi olan her yeni nesle kan davasını miras bırakır. Böylece toplumsal ayrışma gittikçe derinleşir, siyaset mecrasından çıkarak sertleşir ve e-muhtıralara, dalga dalga operasyonlara, darbe söylentilerine kadar uzanır.

Belli değerleri siyasetin dışına çekememek kavramları korkunç derecede yozlaştırıyor, tarihî derinliğinden koparıyor ve birleştirici vasıflarını örterek kamplaşmanın hizmetine veriyor: İslâmcılarımız, İslâm’ın ilkelerinden hareketle çağın icaplarını da karşılayan bir ekonomi ahlâkını, ticarî süreçlere katılan ve kapitalizmin yarattığı çelişkileri iliklerine kadar hisseden Müslümanların önüne koyabilmişler midir? Yahut Ahmet Yesevî, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Mevlânâ, Mehmed Âkif, Sebilürreşad, İslâm Mecmuası gibi kaynakları ne kadar irdelemişlerdir? Milletin hayatını bütün sahalarda kuşatması, milletin tarihî, kültürel ve medenî bütün unsurlarıyla ilgili olması gereken milliyetçilerimiz, meselâ millî mimarimiz ve geleneksel sanatlarımız konusunda ne yapmışlardır? Yahut millî tarihimizden çıkarılmış özgün bir tarih felsefesi, özgün bir millet ve milliyetçilik modeli, özgün bir medeniyet tasavvuru inşâ edebilmişler midir? İşçi haklarından bahseden solcularımız, emeğin İslâm’da ve Türk-İslâm tarihindeki yerini hiç merak etmişler midir? Liberallerimiz yerli malı hususunda ne düşünmektedirler? Laikçilerimiz, farklı toplumların sekülerleşme süreçlerine kabaca da olsa göz atma zahmetinde bulunmuşlar mıdır? Atatürkçülerimizin yüzde kaçı Nâmık Kemâl ve Ziya Gökalp’i okumuştur?

Milletimizin oy verirken iktisadî sebeplerle değil farklı beklentilerle hareket ettiğini yani kendisini “2 çuval kömüre” satmadığını ısrarla ve ısrarla hatırlattıktan sonra siyasetin normalleşmesi ve kurumların aslî yerlerine oturması için “değerler” çatışmasının sona ermesi, bu konuda millî bir mutabakatın tesis edilmesi ve siyasetin değerler dışı alana kayması zaruridir. Türkiye’de “derin millet”, “sessiz çoğunluk” gibi tanımlamalarla ifade edilen toplumun kahir ekseriyetini teşkil eden kitle Tanzimat’tan beri inanç ve değerlerinin sorgulanmasından, baskı altında tutulmasından, nasıl yaşaması ve düşünmesi lâzım geldiğinin seçkinler tarafından dikte edilmesinden rahatsızdır. Milliyetçi-muhafazakâr-İslâmcı ve merkez sağda (?) konumlanmış partileri yükselten, siyasetten benzer talepleri olan ve yekunu %80’lik bir orana baliğ olan bu kitlenin asırlık gerilimini almak Türk siyasetinin en temel sorunudur. Saniyen bürokrasi-ordu ve CHP tarafından devlet güvenliği, çağdaşlaşma, laiklik gibi hususlarda paylaşılan hassasiyetlerin -ki yer yer milliyetçi çevrelerde bu hassasiyetlerin bir kısmına iştirak etmektedir- büyük kitlenin değerleri ile meczedilmesi daha da çetin bir problem olarak önümüzde durmaktadır.

Türk milliyetçiliğinin bu iki büyük problemin tam merkezinde bir yer işgâl ettiği hemen göze çarpmaktadır. Kendi tabanındaki çeşitlilik de ispatlamaktadır ki Türk milliyetçiliği çok tabiî olarak bir yanıyla Anadolu’nun muhafazakâr insanıyla derin bir irtibat hâlindedir, bir yanıyla da devlet güvenliği ve kimlik konusuna taalluk eden meselelerde devlet ideolojisine yaklaşmaktadır. Mevcut değerler çatışmasını daha fazla körüklemeden ve bir güvenlik zafiyeti yaratmadan milletimizin kendi devleti ile tahrip edilmiş olan köprülerini tamir edecek tarihsel birikime Türk milliyetçileri sahiptir.

Ziya Gökalp’in aşağı yukarı 1 asır önce tespit ettiği “Türkleşmek-İslâmlaşmak-Muasırlaşmak” üçlemesinin her ayağı, elân toplumumuzda mevcut olan birer siyasî eğilimi temsil etmektedir ve siyasî yapımızı “sağ-sol” gibi kısır şablonların dışında daha derinlemesine açıklamaktadır. Türk milliyetçiliği bu üç eğilimi de değişen dozajlarda ihtivâ etmektedir. Milletimizin çatışmaya dayalı ikili yapısını millî mutabakat ölçeğinde çözüme kavuşturmak, milletimizin dinine sövmeden cumhuriyetin değerlerine sahip çıkarak çağdaşlaşmak, devletimizin temellerini sarsmadan milletimizin inançlarının devlet seçkinleri tarafından öcü gibi algılanmasının önüne geçmek pekâlâ mümkündür.

İşte o gün, siyaset normalleşir, değerler birer çatışma unsuru olmaktan çıkar ve millet olarak gerçek taleplerimizi siyasete yansıtmaya başlarız. Daha iyi bir gelecek, daha iyi bir maaş, daha fazla aş, daha iyi çalışma koşulları, daha temiz bir doğa, daha iyi bir demokrasi, daha fazla özgürlük, daha güçlü bir ülke… İşte o gün Harran Ovası’nda çiftçi, Trakya’daki kardeşinin de aynı dertlerle muzdarip olduğunu anlayacaktır… İşte o gün Konya’daki esnaf Diyarbakır’daki esnaf kardeşinin ne hissettiğini yüreğinde duyacaktır… Öğrenci olmanın, evlât okutmanın yurdun her yerinde kolay işler cümlesinden olmadığını herkes bilecektir o gün… İşte o gün ayrılıklar üzerine değil müşterek kader ve gelecek üzerine konuşabileceğiz…

Türk milliyetçileri “oy”, “seçim”, “sandık”, “delege” gibi sığ davaların peşine düşmezlerse, siyasî bir duruşun değil fikrî-kültürel bir hareketin mensupları olduklarını hatırlarlarsa, milliyetçi siyasetin ancak ve ancak bu fikrî-kültürel zemin üzerinde yapılmak kaydıyla adının “milliyetçi siyaset” olabileceğini kavrarlarsa, velhasıl meselenin bir medeniyet tasavvuru meselesi olduğunu idrak edip cesaretle bütün kavram ve kurumları –millet ve milliyetçilik dâhil- yeniden tanımlayarak, dünyaya, hayata ve insana yeni bir mânâ yükleyebilirlerse bugün aşılmaz gibi görünen pek çok sorunumuz kendiliğinden bertaraf olur. Değerler çatışması millî mutabakat ölçeğinde çözümlenmiş, tarihî mirası ve millî ölçülerinin ışığında yönünü bulmuş bir Türkiye’ye dünyanın acilen ihtiyacı var…

Türk milliyetçileri orada mısınız?

Kötü Ülkücü İyi Ülkücüyü Kovar

2010-05-03T21:54:00.003+03:00

Mustafa Hacı Halim (Mehmed Kağan)

İngiliz iktisatçı Gresham, “kötü para iyi parayı kovar” ibaresi ile hulâsa edilen ve bizzat kendi ismiyle maruf bir iktisat teorisinin mimarıdır. İlginçtir; Gresham’ın madenî para rejimlerini açıklamak için geliştirdiği bu teorinin, “kötü iyiyi kovar” suretindeki temel önermesi; Türk siyasî, içtimaî, iktisadî, kültürel vs. hayatının analizinde adeta bir kanun vasfını kazanmaktadır. Türkiye söz konusu olduğunda bir masal fantezisinden gayrı mânâ ifâde etmeyen “iyiler her zaman kazanır” hükmü; “kötü siyasetçi iyi siyasetçiyi kovar”, “kötü haber iyi haberi kovar”, “kötü esnaf iyi esnafı kovar”, “kötü müzik iyi müziği kovar” gibi aynı formülle kurgulayabileceğimiz binlerce cümle karşısında oldukça sakil durmaktadır.

Değerler âlemimizin yıkılışıyla birlikte ferdî ve maşerî vicdanımız iyi ile kötüyü ayırt etme melekesini yitirdi. Zamanın seyri içinde fark etmeden kötüleştik, kötüleştirildik. O gün bugündür kötüyü ellerimizle büyütmek hususunda milletçe canhıraş bir çaba sarf ediyoruz. Kötünün mutlak iktidarı ve iyinin hazin hikâyesine dair sayısız acı misâl vermek mümkün. Daha vahimi her şeye rağmen iyi kalanların, iyi kalmak zorunda olanların kötünün ve kalitesizliğinin istibdadı altında çözülme alâmetleri göstermesi.

Yazının başlığına “ülkücünün kötüsü olmaz” gibi normatif ve ideal âleminde gerçekliğe tekâbül eden reddiyelerin gelmesi muhtemeldir. Ama ne yazık ki hayat idealler değil hakikâtler üzerinden yürüyor. Yaşamımızı, içine doğduğumuz toplumdan izole olarak idame ettirme şansımızın olmaması hasebiyle genel yozlaşmadan payımıza düşeni alıyoruz. Bu pay, bazı hâllerde genel paydadaki oranı çok küçük olsa bile bir devrin “nesillerin yalnızları” olma şerefini/asaletini alâmet-i farika gibi taşımış bir hareketin mensuplarında yadırganıyor. İçimizden bazıları idealler âleminden gölgeler âlemine hicreti çoktan tamamladı. Birçoğumuz da Araf’ta bocalıyoruz. Büyük değil politik düşünen siyasî akıl, bizleri törpüleyerek “mağşuş akçe” durumuna düşürdü; her geçen gün mayamızdaki değerli maden gramajı biraz daha eksiliyor. Liyâkâtin yerine kapı kulluğunun ikâme edilmesi “şahsiyet yırtılmalarını” intaç ediyor. Kalitesizliğimizi ve zaaflarımızı örtmenin yegâne aracı olan kör sadakât, ruhî mastürbasyona dönüşüyor ve bu manevî tatmin oyuncağını elimizden almaya matuf her haklı tepki ihanet edebiyatı içinde boğuluyor. Bizim yerimize düşünmek suretiyle bizi düşünmek ve karar almak zahmetinden kurtaran ve bütün kıymet-i harbiyemizin menkûl olduğu devletlülerimizi, zihnî dünyamızdan kovduğumuz ideallerimizin ve fikirlerimizin yerine ikâme ediyoruz. “Büyüklerimiz” bizatihi ideallerimizin, fikirlerimizin, hissiyatımızın ta kendisi oluyor. Serin gölgelerinin altında hissemize düşecek ufacık bir yer, “Bugün davâ için ne yaptın?” gibi rahatsız edici suâllere kolay cevaplar va’d ediyor.

Ve “darphâne kethüdasının” yaşadığı her meşruiyet krizini “eksük” akçe basarak aşmayı kötü bir alışkanlık hâline getirmesi, piyasayı “zayuf akçelerin” işgâline bırakıyor…

Türkiyelilik Meselesi ve Ömer Lütfi Mete ile küçük bir hatıra...

2010-05-03T21:52:00.003+03:00

Türkiyelilik Meselesi ve Ömer Lütfi Mete ile küçük bir hatıra...

Mustafa Hacı Halim (Mehmed Kağan)

Delikanlılık günlerini Üstad'ın "Gülce" şiirini fısıldayarak geçirmiş benim gibi biri için, Ömer Lütfi Mete'nin vefat haberi, beraberinde buruk ve garip duyguların içimi kaplamasına sebep oldu. Ne kadar çabuk büyüdüğümü düşündüm. Şahsî münasebetimizin birkaç e-posta yazışmasından öte bir tanışılık içermemesine rağmen kitaplarından, şiirlerinden, yazılarından gayet iyi tanıdığım Üstad'ın vefatı; ilk gençlik günlerime, ilk aşklarıma, ilk yazma denemelerime dair pek çok ayrıntıyı unutuldukları köşeden çıkararak bir hüzün demetine dönüştürdü. Ocağa bağışlanan kitap kolilerinin içinde "Yerden Göğe Kadar" isimli romanını bulup herkesten evvel okuma telaşı içinde lise üniformamın içine gizlediğim o gün ne kadar da uzaklarda kalmış. Sonra "Asker ile Cemre"yi ders saatlerinde gizli gizli okuyuşum, kulağıma ulaşana kadar bütün anlamını yitiren öğretmenin belli belirsiz sesi ve tahtadan çok dışarıda gezinen dalgın gözlerim... Ve "Gülce"... Kim bilir kaç mektubun içine dizelerinden parçalar serpiştirdim. Kim bilir "Gülce"ye özenerek kaç şiir yazıp, yırtıp attım...

Üstadın yapması, yazması gereken daha çok şey vardı. Bir başka Ömer Lütfi Mete gelir mi? Onun kadar mistik, onun kadar büyülü, onun kadar hüzünlü bir ses, seslenir mi delikanlı yüreklerimize? Tarih, tasavvuf, aşk, devlet, millet...

2004 yılının sonları idi. Üstad'ın "Türkiyelilik" konusunda katıldığı bir tv programı üzerine aramızda aşağıdaki gibi bir yazışma gerçekleşmişti. Üstadın hatıratına katkı kabilinden söz konusu yazışmayı burada paylaşmayı uygun gördüm ki zamanında bizzat kendisinden "arkadaşlarıma" bu yazışmayı göndermek hususunda müsaade istemiştim ve merhum bu durumdan minnet duyacağını ifade etmişti. Parantez içindeki büyük karakterli yazılar merhuma aittir. Bir gün ben de "Ömer Lütfi Mete" gibi yazabilir miyim diye umud eden bir çaylak için Üstad'ın "yazdıklarınızı hayranlıkla okudum" şeklinde bir hüsn ü beyanda bulunması içimde tarif edilemez bir sevince vesile olmuştu. Mekânın cennet olsun aziz Ömer Lütfi Mete...

"Ömer Lütfi Mete" yazdı:

Geciken cevap için hoşgörün lütfen.. Zamandan tasarruf etmek için sizin metninizin aralarında cevaplarımı sunacağım.

***
Hocam Hayırlı Akşamlar.

....................... isimli programı izledikten sonra size yazmaya karar verdim fakat zihnimde kurguladığım ilk metnin ağır bir üsluba sahip olduğunu kavramakta gecikmedim ve size yazma niyetimden imtina ettim. Şuan daha makul bir haleti ruhîye içerisinde olduğumu düşünerek bu elektronik posta yoluyla size birkaç suâl yöneltmek istiyorum.

Türkiyecilik kavramlaştırması Osmanlıcık fikrinin ve Osmanlı liberalizminin ihyası anlamına gelmiyor mu? (GAYET TABİİ) Bu tip üst kimlik arayışları ancak “Osmanlı Bankası kadar Osmanlı olanlara” ve hakim etnik unsura doğrudan karşı gelemeyen azınlıklara bir paravana vazifesi görmüyor mu? Meşrutiyet yıllarındaki “İslâmcı, Batıcı, Liberal ve Azınlık liderleri” koalisyonu benzer bir şekilde bugün tekrar ortaya çıkmadı mı? ( Tek farkla bugün karşılarında Gökalp ve Akçura gibi insanlar yok)
(AYNEN ÖYLE OLUYOR..)

Bir üst kimlik arayışı, Osmanlı gibi bir imparatorluk dahilinde makul karşılanabilir (sonuçları ise ortadadır) fakat büyük toprak kayıpları ve büyük acılar sonucu Türk’ün sığındığı bu son vatan toprağında bu tip bir üst kimlik arayışını gerektirecek sebepler mevcut mudur? Allah aşkına, son günlerde öyle bir hava esiyor ki ülkedeki azınlıkların sayısı 70 milyona tekabül ediyor ve bu Allah’ın belası ülkede bir tek saf Türkler yaşamıyor. (etrak-ı bi idrak) Gerçekten idraksiziz. Kendi vatanımızda azınlık durumuna indirgeniyoruz, hakimiyet haklarımız gasp ediliyor. Üstadın dizeleri duygularıma tercüman olsun: “Öz yurdunda garipsin, öz vatanında parya” Hocam ben askerlik vazifemi henüz ifâ etmedim ve Türkiyeliler ordusunun bir neferi olmaya da niyetim yok. (BUNA KATILMIYORUM. İRAN IRAK SAVAŞINA DENK GELDİĞİ İÇİN FAZLADAN BİR AY ASKERLİK YAPMIŞ BİRİ OLARAK BU DÜŞÜNCENİZİ BENİMSEYEMİYORUM.. HERŞEYE RAĞMEN ORDU, SENİN BENİM ORDUM.)

Son olarak uzun süreden beri yazmak istediğim ikinci bir husus daha mevcut. Bu bir tebrik ve takdir konusu….

İletişim Yayınlarından çıkan “Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce” isimli serinin “Milliyetçilik” üst başlıklı 4. Cildinde yayınlanan “Türk Milliyetçiliği’ne ‘Sivil’ Bir Bakış” isimli makaleniz hakikaten çok güzel. Fakat bu konu bir makalenin sınırlarını aşan vüsatte. Sözüm o ki aynı konuya devam etseniz ve hatta konuyu kitaplaştırsanız çok güzel olur. (BU EN ÖNEM VERDİĞİM HEDEFLERDEN BİRİDİR.. GEÇİM GAİLEMİ BİRAZ RAHATLATIR RAHATLATMAZ SARILACAĞIMI UMUYORUM..) Türk milliyetçiliğinin fikrî hamlığından ve kısırlığından şikayet etme kolaycılığı milliyetçi aydınlarımızın müşterek tavrı. Ama kalem oynatma ve zihnî mesaîde bulunma çilesi karşısında ameliyesiz kalmak aynı müşterekliğin bir parçası. Tek istisnası Durmuş Hocaoğlu olsa gerek. (TAMAMEN KATILIYORUM)

Sürç-i Lisan ettiysem özür dilerim! (NE SÜRÇ-İ LİSANI, HAYRANLIKLA OKUDUM!)

Allah’a Emanet Olunuz!

Tanrı Türkü Korusun!

Yoksa Tanrı Türkiyelileri Korusun mu demeliydim!

Not: Birkaç cümle ile kendi tanıtmam uygun olur herhalde dedikten sonra not kısmında şahsım hakkında kısaca bilgi verdim...

(SİZİN GİBİ BİRKAÇ TANIDIK GENÇ ÜLKÜCÜ SAYESİNDE ÜLKÜCÜ HAREKETTEN UMUDUMU BÜSBÜTÜN KESMİŞ DEĞİLİM, BİLESİNİZ...)

Selam ve sevgiler...

Ömer Lütfi Mete

MİLLİYETÇİLİK ÜZERİNE NOTLAR-3

2010-05-03T21:47:00.002+03:00

Mustafa Hacı Halim (Mehmed Kağan)

İki Tarz-ı Milliyetçilik yahut Ulusalcılık versus Milliyetçilik

Milliyetçiliğin, devlet kavramıyla birlikte düşünülmesi kaçınılmazdır. Nerede bir devlet varsa mutlak surette orada bir milliyetçilik de vardır. Devleti olmayan milliyetçiliklerin ilk hedefinin devlet kurmak olması bu hususu açıkça ortaya koymaktadır. Her devlet bunu ifade etsin veya etmesin hem kendi sınırları içinde standart bir insan profili inşâ ederek müşterek bir aidiyet duygusu yaratmak hem de milletlerarası arenada kendi menfaatlerini korumak, varlığını devam ettirmek, kendi vatandaşlarını daha mutlu ve müreffeh kılmak anlamında milliyetçi olmak zorundadır. Bu S.S.C.B. gibi ideolojik olarak milliyetçiliğe karşı olarak bilinen devletler için de geçerlidir. İş bu milliyetçiliğe resmî ya da devlet milliyetçiliği adı verilebilir.

Devlet olgusundan bağımsız düşünülemeyen milliyetçilik kavramı, aynı şekilde insanın da dışında değildir. Her insan belli bir kültür ikliminin içine doğar, o kültür içinde kimliğini kazanır ve çok tabiî olarak içinde yaşadığı kültüre ve millete karşı bir mensubiyet duygusu geliştirir. Doğrudan doğruya ifade etsin veya etmesin, farkında olsun veya olmasın çok tabiî bir sosyolojik his, bir mensubiyet şuuru, bir farklılık hassasiyeti, kendi kültür ve değerlerini koruma refleksi anlamında her insan değişen ölçülerde milliyetçidir. Bu çok tabiî sosyolojik milliyetçilik; aydınlar ve ilim adamları tarafından işlenerek daha şuurlu bir hâle getirilmeye, ilmî temeller üzerine oturtulmaya, içinde tanımladığı kültürün özelliklerine göre modellenmeye ve bir gelecek vizyonu olarak kurgulanmaya muhtaçtır. Sosyal ve siyasî yapıları sağlıklı olan devlet ve toplumlarda devletin resmî milliyetçiliği, aydın ve ilim adamlarının entelektüel milliyetçiliği ve toplumun sosyolojik milliyetçiliği tam bir uyum hâlindedir. Çünkü hepsinin müşterek hareket üssü milletin kendisidir; milletin tarihi, kültürü, inanç ve değerleridir.

Türkiye gibi sosyal ve kültürel yapısı zedelenmiş bir ülke söz konusu olunca mesele içinden çıkılamayacak derecede karmaşıklaşmakta ve devletin, devleti temsil eden bürokrasinin/merkezî seçkinlerin ve aydın sınıfın sorgulanması zarurî olmaktadır. Konuyu genel hatları ile kabaca tasnif etmek için milliyetçilik karşıtlarını ve aydınlar arasındaki muhtelif milliyetçilik anlayışları arasındaki farklılıkları bir kenara bırakarak ülkemizdeki milliyetçilik telâkkilerini resmî ve sivil milliyetçilik şeklinde iki başlık altında toplayabiliriz. Sivil kavramını asla ve asla devlet karşıtı bir zeminde tanımlamadığımızı ve sivil milliyetçilik kategorisinde topladığımız milliyetçilik anlayışlarının hepsinin de resmî milliyetçilik ile aynı mesafede konuşlanmadığını peşinen belirtmekte fayda görüyoruz.

Ülkemizde modern anlamıyla resmî ideolojinin ve resmî milliyetçiliğin tarihi Tanzimat ile başlar. Fransız İhtilâli’nin imparatorluk yapılarını temelinden sarsan fikirleri, Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünü muhafaza etme konusunu devlet adamlarımız ve aydınlarımız için en öncelikli ve en hayatî mesele olarak işaretlemiştir. Bu hayatî mesele çerçevesinde devletin farklı unsurlarını bir arada tutabilmek için modern bir kimliğe ihtiyaç duyan devlet adamlarımız, bir imparatorluk ideolojisi olarak Osmanlıcılık siyasetini geliştirmişlerdir. Bu ideoloji, kabaca Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan unsurları din, mezhep ve milliyet farklarına bakmaksızın aynı hak ve ödevlerle mücehhez kılarak bir Osmanlı milleti inşâ etme amacına yönelikti. Çok tabiî olarak seküler karakterli ve modernistti ki resmî ideolojinin günümüze kadar devamlılık gösteren ana özelliği de seküler ve modernist karakteridir. Aynı yıllar devlet adamlarımızın ve aydınlarımızın bir kısmının kendi değerlerinden kopmaya, kendi medeniyetlerinden şüphe etmeye ve gülü ve dikeni ile batı medeniyetini dünyada tek ve gerçek medeniyet olarak algılamaya başladıkları bir döneme tesadüf etmektedir. Prof. Dr. Mümtaz Turhan’ın mecburî kültür değişmeleri adını verdiği bu süreç içerisinde Türk toplum yapısı merkez-çevre kuramına uygun olarak sarsıcı bir bölünme yaşamıştır. Bir yanda toplumu bir mühendislik projesiyle dönüştürerek batılı normlara uygun bir kalıba dökmeye çalışan Pozitivist merkezî seçkinler diğer yanda kendi kültürünü, değer ve inançlarını yaşamak ve yaşatmak azmindeki toplum. Son iki yüz yıllık tarihimiz merkezî seçkinler ve halk arasındaki kopuşun ve gerilimlerin tarihidir ki netice de devleti baba telâkki eden bir milletin kendi devleti ile olan "muhabbet köprüleri" yakılmış vaziyettedir. Bugün kendi devletimiz daha doğru tabirle devlet erkini elinde tutan bürokrasi ve bürokrasi ile aynı zihnî dünyayı paylaşan aydınlarımız milletimizle, milletimizin tarihi, kültürü, değer ve inançları ile kavga eder durumdadır. Siyasî ve sosyal yapımızı şekillendiren ana dinamiğin millet ve merkezî seçkinler arasındaki bu kavga olduğu tespiti çok önemlidir ki hâli hazırdaki milliyetçilik-ulusalcılık ayrışmasına da ışık tutmaktadır.

Türk milliyetçiliğinin resmî milliyetçiliğe karşı ilk başkaldırısı 19. yüzyıl sonlarında kültürel plânda gerçekleşmiştir. Merkezî seçkinler Osmanlıcılık siyasetleri gereği Osmanlı devletini Türk tarihinin dışında şekillenmiş kendine mahsus bir gerçeklik olarak tanımlama ve Osmanlıca’yı da Türkçe’nin dışında bir dil olarak değerlendirme eğilimindeydiler. Ahmet Vefik Paşa ve Şemseddin Sami Bey gibi ilk Türkçüler bu duruma karşı çıkmışlardır. Türk milliyetçilerinin resmî milliyetçiliğe karşı bu ilk mücadelesi zaferle sonuçlanmış ve 1876 Kanun-i Esasîsi’nde devletin resmî dilinin Türkçe olduğu kabul edilmiştir. Türk milliyetçilerinin merkezî seçkinlere karşı siyasî olarak ilk başkaldırısı ise Türk milliyetçiliğini alternatif bir siyaset olarak gündeme getiren Yusuf Akçura’nın Üç Tarz-ı Siyaset isimli manifestosu ile gerçekleşmiştir. Türk milliyetçileri Ziya Gökalp önderliğinde bu alternatif siyaseti sistemleştirmiş ve Millî Mücadele ile birlikte devletin kurucu felsefesi yapmayı başarmışlardır. Fakat Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatıyla birlikte Gökalp’in ortaya koyduğu “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak” üçlemesinin “Türkleşmek” ve “İslâmlaşmak” ayakları atılmış ve “Muasırlaşmak” hedefi de “Batılılaşmak” a dönüştürülmüştür. Bu duruma 1944 yılında karşı çıkan Türk milliyetçilerinin mücadelesi hâlâ zaferle sonuçlanmayı beklemektedir.

1944 yılından itibaren Türk milliyetçiliğinin devlet ve resmî ideoloji ile olan bütün rabıtaları kesilmiştir. Türk milliyetçiliği 1965’li yıllara kadar fikrî ve kültürel bir hareket olarak, 1965’lerden sonra ise partileşerek sivil bir mecrada ilerlemiştir. Resmî milliyetçilik ise (ki buna ulusçuluk/ulusalcılık demek daha uygundur) kendisini temsil eden bürokrasinin dünya görüşüne uygun olarak milletten kopuk, milletin değerleri ile kavgalı, batıcı, Pozitivist, seçkinci vasfını günümüze kadar devam ettirmiştir. Devlet ve millet arasındaki uçurum resmî milliyetçilik ve sivil milliyetçilik arasındaki uçurumun derinliğini de tayin etmiştir. Bu iki tarz milliyetçilik arasındaki farkları bir örnekle somutlaştıracak olursak:

Resmî milliyetçilik merkezin değerleri etrafında milletin yeniden formatlanması demektir. Çevreden merkeze bir hareket değil aksine tipik modernist, inşacı ve jakoben nitelikli bir ideolojidir. Türk milliyetçiliği /sivil milliyetçilik kendi modelini kurgularken hareket üssü "Türk nedir?" sorusudur ve referansı tarihtir, bizatihi milletin kendisidir. Resmî milliyetçilik ise bir seçkin ideolojisi, bir toplum mühendisliği projesi olarak "Türk ne olmalıdır?" hülyâsının peşindedir. Bu iki farklı ideolojiyi temsil eden insanların toplumsal köklerine bakmak yeterince aydınlatıcıdır.

Bütün bu açıklamalardan da anlaşılıyor ki Türkiye’nin kendine mahsus tarihî, siyasî, içtimaî ve kültürel şartları, Türk milliyetçiliğine milletin değerlerini merkeze taşımak, Türk milletini kendi devletinin gerçek sahibi yapmak gibi bir vazife yüklemiştir.

Türkiye’de toplumun %80’ civarındaki kahir ekseriyeti çevreyi temsil etmektedir. Bu %80’lik kesim siyasal tercihlerini hangi partiden yana kullanırlarsa kullansınlar, siyasetten beklentileri ve talepleri müşterektir; en azından bu taleplerini farklı şekillerde de ifade etseler kolektif bilinç altlarında aynı saikler yatmaktadır. Bu kitlenin mühim bir kısmı kendini sağ seçmen kategorisi altında tanımlamaktadır. Kendi zihin dünyalarında sağ kavramının çağrışımları ise herkesçe malûmdur. Sağ kulvarda olduğunu düşündükleri diğer partilere oy vermeseler dahi müşterek sebeplerle sempati duyarlar. Belli partilerin kemikleşmiş oyları hariç tutulursa bu sağ partiler arasında yüzer geçer bir oy kitlesini temsil ederler. Ağırlıklı olarak merkez sağ olarak tanımlanan partilere oy vermekle birlikte millî güvenliğin öncelikli mesele hâline geldiği zamanlar MHP’ye, inançlarının baskı altına alındığını düşündükleri zamanlarda MSP geleneğindeki partilere oy verirler. Hem AP ve MSP geleneğini, hem de MHP’yi yükselten işte bu siyasetten benzer talepleri ve beklentileri olan kimi zaman da derin Türkiye olarak isimlendirilen bu %80’lere varan çevredir. AP’geleneğindeki partilere oy verirken de liberal oldukları için değil, bu partilerin kendi inanç ve değerlerine saygılı olduklarını düşündükleri için oy verirler.

Milletin değerlerinin taşıyıcısı olan Türk milliyetçileri, bu yüzde seksenlik kitleyi seferber etmekte neden sıkıntılar yaşamaktadır? Üzerinde düşünülmesi gereken en mühim soru bu. Konjektüre bağlı olarak çeşitli sebepler sıralamak mümkün... Bugün Türk milliyetçiliği bir tarafını liberal-muhafazakâr, diğer tarafını ulusalcı-merkezci-statükocu eğilimlerin teşkil ettiği bir mengene içinde sıkışmaktadır ve siyasal Türk milliyetçiliğinin mevcut kadroları maalesef hem Türkiye'nin hem de Türk milliyetçiliğinin sıkıştığı bu dar çerçeviyi siyasî, içtimaî, fikrî, kültür, kavramsal cephelerde yarabilecek donanıma sahip değildir. Milletin inançları üzerinden yürütülen popüler siyasetle devlet güvenliğini esas tutan yüksek siyasetin çarpıştığı bu ortamda gerekli fikrî atılımları yapmış bir Türk milliyetçiliği yüzyıllardır kanayan yaralarımıza derman olabilir. Bu suretle 2 asırlık modernleşme maceramız "batıcılık adı altında bir medeniyet değiştirme projesi" olmaktan çıkarak çağdaş bir Türk kültür ve medeniyeti inşâ etmeye dayalı bir medeniyet tasavvuruna dönüştürebilir ve modernleşme ile siyasal ve içtimaî hayatımızda ortaya çıkan lilerici-gerici, laik-şeriatçı gibi çatışmacı karakterli kategorizasyonlar anlamsızlaşır.

Bugün MHP çevrenin sözcüsü olma vasfını AKP’ye kaptırmıştır. Cumhurbaşkanlığı seçimi de bu konuda mühim bir kırılma noktası olmuştur. Türkiye’de ekonomik anlamda bir sosyal patlama olmayacağı hemen hemen bütün ilim adamlarının üzerinde ittifak hâlinde olduğu bir yargıdır fakat kimse görmek istemiyor ki Türkiye’de sosyal-siyasî patlamalar sandıkta oluyor. Hâlâ siyasî partilerimizin içinde siyaset yaptıkları toplumu tanımıyor olması, seçim sonuçlarını doğru tahlil edememesi, kabahati hâlâ millette bulması CHP tarzı siyasete mahsus trajikomik bir tavırdır. Durmuş Hocaoğlu’nun çok yerinde benzetmesiyle “bumerang etkisiyle” geriye tepen, milletin değer ve inançlarına yapılan aptalca bir müdahaledir ki %47’nin altında yatan ana sebep de bu bumerang etkisidir.

Türk milliyetçileri acilen önce kendileri, sonra dünya ile hesaplaşmalıdır. Kendi milletini iyi tanımalı, kendi milletiyle barışmalı, tarihini ve kültürü iyi bilmelidir. Sonra bütün kavramlarla kavga etmeli, hesaplaşmalı ve yeniden tanımlamalıdır. Devlet, hukuk, anayasa, bürokrasi, millet, milliyetçilik, Atatürk, Müslümanlık, Laiklik, Şeriat, İslâm, Türk Müslümanlığı, Osmanlı… Dünyaya tek bir cevap için MHP’nin bir medeniyet tasavvuruna sahip olması lâzımdır ve dünyayı, ülkemizi bu medeniyet tasavvuru içinden okuyarak siyaset etmelidir. Önce kendimiz sonra bütün dünya için bir medeniyet tasavvuru…

MİLLİYETÇİLİK ÜZERİNE NOTLAR-2

2010-05-03T21:46:00.003+03:00

Mustafa Hacı Halim (Mehmed Kağan)

İki Mazlum Kavram: "Millet" ve Milliyetçilik"

Milliyetçilik, sosyal bilimlerin en netameli kavramlarından birisidir. Mustafa Çalık’ın "telaffuzu kolay, grameri zor bir dil" şeklindeki muhteşem tanımlaması, milliyetçilik üzerine kalem oynatacakların önüne irice bir uyarı levhası koyuyor: "Dikkat!" Aşağı yukarı 1 asırdır bizatihi Türk milliyetçilerinin dahi bu uyarı levhasının önünde pineklediklerini görüyoruz.

Durmuş Hocaoğlu’nun belirttiği üzere, "zâhiren basit ve herkesçe mâlûm gibi görünen" milliyetçilik, "bâtınına girdikçe" zorlu bir problem hâline gelmektedir. Kalem erbabımızın ve tabiî milliyetçilerimizin bile kahir ekseriyeti ile milliyetçiliğin "basit ve herkesçe mâlûm gibi görünen kısmıyla" yetinmesi, ülkemizdeki milliyetçilik ve kimlik tartışmalarının oldukça düşük seviyede seyretmesine sebep oluyor. Slogan düzeyinde icra edilmeye çalışılan siyasî milliyetçilik tabiî olarak entellektüel bir derinliğe kavuşamıyor; fikrî, ilmî, kültürel, sanatsal arka plânı boş bırakılan milliyetçilik bir medeniyet tasavvuru mekiine yükselemiyor.

Şükür ki Tanrı ve tarih, Diyarbekirli Ziya Gökalp'i "Türk medeniyetinin altında yatan mantığı keşfetmek" gibi büyük bir davanın banisi ve şavaşçısı şerefiyle müşerref kılmış. Ziya Gökalp'in "Yeni Hayat ve Yeni Kıymetler" başlıklı makalesi ile Genç Kalemler Dergisi'nde başlayan, Türk Yurdu Dergisi'nde "Türkleşmek-İslâmlaşmek-Muasırlaşmak" serisi ile devam eden, Millî Tetebbular, İslâm Mecmusı, Yeni Mecmua, Küçük Mecmua'daki yayınları ile zirve noktasını bulan canhıraş mesaisi, Türk milliyetçiliğine bir altın çağ yaşatmıştır. Özgün bir kültür-medeniyet teorisi geliştiren, bu teorinin içine hukuktan-musikiye kadar Türk milliyetçiliği fikrinin kabullerini yerleştiren Gökalp'ten sonra Türk milliyetçiliği fikrî plânda gerçek mânâsıyla derin bir sükûta gömülmüştür. Erol Güngör, Nevzat Kösoğlu, Durmuş Hocaoğlu gibi kıymetleri hakkıyla anlaşılamamış büyüklerimiz karanlıkta birer kutup yıldızı olmuşlar ancak milliyetçilik ve onunla bağlantılı kavramlar (millet, kültür, medeniyet...) cehaletimiz dairesinde kalmaya devam etmiştir. Türk milliyetçileri kendi kavramlarına kendi mühürlerini vurma başarısını henüz gösterebilmiş değillerdir.

Milliyet ve milliyetçilik olgularını anlamaya yönelik batılı literatür elimize nispeten daha zengin malzemeler veriyor. Milliyetçilik üzerine mesaide bulunan batılı araştırmacılar arasında ilk elde Ernest Gellner, Eric Hobsbawn, Antony Smith, Benedict Anderson gibi isimleri zikretmek mümkün. Milletlerin etnik/tarihî kökenleri, millet olgusunun modernite ile münasebeti, milletlerin milliyetçiler/devlet eliyle inşâ edilen bir icat olup olmadığı batılı milliyetçilik literatürünün temel problematiğini teşkil ediyor. Mümtaz'er Türköne'nin çok yerinde tespiti ile bütün bu zihnî mesainin belki de en büyük eksiği "Avrupa merkezcilikle" malûl olmasıdır lâkin batılı milliyetçilik literatürü her hâl-ü kârda okunması, bilinmesi, istifade edilmesi elzem olan, belli noktalarda modern Türk milliyetçiliğinin anlaşılması için teorik karineler sunan bir hazine hükmündedir. Meselâ Türk milliyetçiliğinin modernleşme süreci ile münasebetleri pek çok açıdan izaha muhtaçtır. Bu bağlamda modernist milliyetçilik teorileri öğretici olabilir.

"Millet" ve "milliyetçilik" kavramları, tarihî istihalelerini ikmâl ederek bugünkü sözlük mânâlarını kazanalı aşağı yukarı bir asır oldu. Ne hazindir ki geçirdikleri tarihî istihaleye dahi hakkıyla vakıf değiliz. "Millet" ve "milliyetçilik" iki mazlum kavram... Belki de en büyük zulmü müdafilerinden görmüşler... Biraz acı söz söylemek, bolca çuvaldız kabilinde suâl eylemek lâzım. İnşallah bir daha ki yazıda...

MİLLİYETÇİLİK ÜZERİNE NOTLAR-1*

2010-05-03T21:39:00.004+03:00

Model İhtiyacı ve Problem Alanlarının Tespiti

Mustafa Hacı Halim

Milliyetçiliğin, son yıllarda giderek artan bir akademik ve entelektüel ilgiye mahzar olduğu görülmektedir. Batıda geliştirilen tezler, ülkemizdeki milliyetçilik araştırmalarına bir canlılık getirirken çoğu zaman bu araştırmaların teorik çerçevesini ve içeriğini de tayin etmektedir. Gerek bir kavram olarak milliyetçiliğin ne idüğünü, gerekse işbu kavramın Türkler söz konusu olduğunda ne gibi hususiyetler arz ettiğini anlamaya yönelik çabalar, batı menşeli teorilerin çizdiği çerçeve içerisinde kalmakta ve Türklere mahsus bir millet ve milliyetçilik modelinin imkânı konusunu boşlukta bırakmaktadır.

Türklere mahsus bir millet ve milliyetçilik modeli, ne ülkemizde milliyetçilik üzerinde çalışan araştırmacılar ne de bizatihi Türk milliyetçisi olduğunu dermeyan eden çevreler tarafından üzerinde çok fazla durulmuş bir konu değildir. Bir kavram olarak milliyetçilik evrenseldir fakat Benedict Anderson’un deyimiyle milliyetçiliğin kavramsal evrenselliğine karşın farklı milletlerde, farklı kültür ve medeniyet iklimlerinde son derece öznel örnekler sergilemesi sosyal bilimcileri en çok kızdıran özelliğidir. İşte tam bu noktada Avrupa merkezli milliyetçilik teorilerinin ötesine geçerek Türk milliyetçiliğinin ne gibi özgün tezahürlere sahip olduğunu belirlemek; siyasî, içtimaî ve kültürel hayatımıza aşağı yukarı 2 asırdır hâkim olan iki kutuplu çatışma ortamının (ilerici-gerici, laik-anti laik vs.) millî mutabakat ölçeğinde çözüme kavuşturulması açısından büyük bir önemi haizdir.

Türklere mahsus bir milliyetçilik modelinin ortaya konulması, millet ve milliyetçilik olgularının Türklerdeki durumunu araştırmaya yönelik ilmî bir faaliyeti ve bu faaliyetten beslenerek olması gerekeni inşa etme cehtini havi iki ayaklı bir süreç içinde ilerlemelidir. Modelin, bir yönüyle Türklerin tarihî, siyasî, içtimaî, dinî, felsefî, kültürel vs. vasıflarının bu modeli nasıl şekillendirdiği ve şekillendireceği noktasında tarihî ve sosyolojik bir zeminde; diğer bir yönüyle de modern anlamıyla millet ve milliyetçilik kavramlarının Türkler tarafından nasıl algılandığı ve içeriğinin nasıl doldurulduğu hususunda Türk milliyetçiliğinin modern bir fikir ve kültür hareketi olarak neşv ü nemâ bulmasında aranması gerektiği aşikârdır. Model üzerinde etki eden amillerin fazlalığı, iç içe geçmişliği ve giriftliği; konunun bakirliği; ham malzemenin çokluğu ve dağınıklığı ferdî gayretlerin yanı sıra kolektif çalışmaları da zarurî kılmakta (Türk milliyetçilerinin Abant Platformu’na benzer bir organizasyonu neden yoktur meselâ???) ve daha mühimi konunun mahiyeti icabı multidisipliner bir yaklaşıma ihtiyaç duyması, metodolojik ve kuramsal problemleri de beraberinde getirmektedir.

Milliyetçiliğimizin model eksikliğinin altını çizdikten sonra konu ile ilgili çok temel bazı sorular sormak suretiyle Türk milliyetçiliğinin önündeki teorik meselelerin en azından bir kısmını tespit edebiliriz. (Devam edecek.)

* İş bu yazıda daha önce söylenenlere yeni bir şey ilâve etmek iddiasında değiliz. Haddimizi aşarak Türklere mahsus bir millet ve milliyetçilik modeli konusunu bir mesele olarak işaretlemek ve fikir adamlarımızın dikkatlerini konu üzerine celp edebilmek amacını taşımaktayız. Eksiklerimizin ve yanlışlarımızın bu amaca hizmet edeceğini düşünmek cesaretimizi arttıran bir motivasyon kaynağıdır.

Ülkü Ocaklarında Yeniden Yapılanma

2007-08-05T13:52:00.001+03:00

Milliyetçi Bir Aydın Sınıf İçin Ülkü Ocakları’nda Yeniden Yapılanma ve Dikey ve Yatay Hedefler

Mustafa Halim

Bir Aydın Sınıf Eleştirisi

Türk toplum yapısı içerisinde aydın sınıf, gayri millî bir zümreyi temsil etmektedir. Bu sınıfın en göze çarpan vasıfları, milletten, millî kültürden ve milletin değerlerinden kopuk olması ve taklitçiliğin ötesine geçemeyen bir batı kültürü hayranlığının saikiyle batı kültürü eksenli bir toplum mühendisliğine soyunmasıdır. Bu bağlamda aydın sınıf pozitivisttir, tepedencidir, seçkincidir. Türk modernleşme sürecinin millî kültür üzerindeki büyük tahribatı da, aydın sınıfın gerçek manada millî ve bir gümrük bekçisi olmamasından mütevellittir. Türkiye’de aydın tanımlamasının öznesi olan zevat, en hayatî meselelerde dahi millî bir perspektife malik değildir.

Türk toplum yapısı içerisinde, aydın sınıfın içtimaî kökleri gayri millîliği doğuran en büyük sebeptir. Bu hususu aydınlatabilmek için büyük mütefekkirimiz Ziya Gökalp’in terminolojisine ve kategorizasyonuna başvurmak şarttır. Aydın sınıfın yukarıda sıraladığımız vasıflarını sosyolojik manada ilk kavrayan kişi Ziya Gökalp olmuştur. Büyük sosyoloğumuza göre Türkiye’de aydınlar kozmopolittir, gayri millîdir, halka yabancıdır. Gerçek kültür halk içindedir ve aydınlar “halka doğru” gitmek suretiyle millîleşmelidir. Fakat güzideler, Gökalp’in gösterdiği istikamette hiçbir zaman yürümemişler, gayrî millî bir elit zümre olarak halka ve millî kültüre yabancı kalmışlardır.

Türk toplum yapısındaki halk ve aydın/yönetici sınıf karşıtlığı, devletimizin Büyük Selçuklular döneminden beri intikal eden bir olgudur. Orhan Türkdoğan’ın “Oğuz-Türkmen” ayrılığı şeklinde kavramlaştırdığı süreçte yönetici sınıf gayri Türkleşmiş, Türkçe dışlanmış, millî kültür koyu bir Fars ve Arap kültürü tazyiki altında kalmıştır. Köken itibariyle büyük ölçüde Türk olan ulema ise katı bir medrese zihniyeti ile halka yabancılaşmıştır. “Merkez-çevre” yahut “büyük gelenek-küçük gelenek” arasındaki kırılma, Osmanlı döneminde Enderun mektebinin tesisiyle birlikte artmış, Osmanlı sistemi içerisinde Türkler reayalığa, köylülüğe ve askerliğe hapsedilerek bütün gelişme imkanları ellerinden alınmış, tepede ise sözde kul statüsündeki gayri Türk bir azınlık yönetim tekeline sahip olmuştur. Savaşmayan ve Osmanlı millet sistemi içerisinde pek çok imtiyazlara sahip olan azınlıklar ise Türk unsur aleyhine olmak üzere sürekli gelişmiştir. Tanzimat döneminde halk-aydın, merkez-çevre arasındaki kırılma en yoğun safhasına girmiştir. Türk aydın sınıfı, Enderun’da yetişen gayri millî azınlık içerisinden çıkmıştır. Bu tarihî, siyasî ve içtimaî yapımızın zorunlu bir sonucudur. Yeni tesis edilen laik okullarda yada yurt dışındaki okullarda okuyabilmek, devlet kademelerinde çalışabilmek, bir sermaye birikimi yaratabilmek, asker ve köylü olan Türklerin değil her türlü gelişme imkanına sahip olan Enderunîlerin ve azınlıkların yapabileceği işlerdir. Türk milliyetçiliğinin modern anlamıyla doğuşu da ancak halk çocuklarının okuyarak kültürel ve içtimaî süreçlere katılmaya başlamasıyla birlikte oldukça geç bir dönemde mümkün olabilmiştir. Modernleşme süreci içerisinde dönüşüm geçiren egemen azınlık, Saray çevresinde üretilen Osmanlı kültürü yerine millî kültüre daha büyük darbe vuran batıcılaşmanın davacısı olmuştur. Kültürel süreçlere Cumhuriyet döneminde de hakim olan bu sınıf, gayri millî ideolojilerin taşıyıcısı olarak, halk çocuklarının Enderunlulaşması anlamına gelen yeni bir vetireyi açmıştır. Siyasî İslamcılıktan liberalizme, sosyalizmden AB işbirlikçiliğine kadar bütün gayri millî ideolojilerin öncülerinin bu egemen sınıf içerisinden çıkmış olması tezimizi ispatlamaya kafidir.

Toplumumuzu sürekli yozlaştıran, bürokrasiye ve adı millî olan eğitime hakim olan, basın yoluyla toplumumuzu yönlendiren, bütün millî meselelerde haince tavırlar sergileyen bu egemen azınlığa karşı maalesef bugüne kadar ciddi anlamda bir milliyetçi entelijansiya vücuda getirilemedi. Türk kültürüne eski yaratıcı kudretini ve direncini tekrar verebilecek ve bir Türk medeniyeti inşâsını gerçekleştirebilecek milliyetçi bir aydın sınıfa olan büyük ihtiyacımız aşikârdır. Bu bağlamda Ülkü Ocaklarına büyük vazifeler düşmektedir.

Ülkü Ocaklarında Yeniden Yapılanma ve Dikey ve Yatay Hedefler

Kitle iletişim araçlarının dünyayı küçük bir köye dönüştürmesi, kültürel yozlaşmayı tarihin hiçbir döneminde görülmediği kadar hızlandırmıştır. İvedi şekilde önlemler alınmazsa “milletini kaybetmiş milliyetçiler” olmaktan kurtulamayacağız. Bu nokta da Ülkü Ocakları yeni bir yapılanma ile Türk gençliğinin tamamını kucaklayan, onları Türk kültürü çerçevesinde tutma ve devletin vermediği millî eğitimi gençlerimize verme vazifesini deruhte etmelidir.

Türk milletinin aydın meselesini ancak Ülkü Ocakları çözebilir. Bu meseleye yaklaşırken kısa ve uzun vadeli hedefler doğru olarak tespit edilmeli, sistemli bir çalışma yapılmalı ve en önemlisi uzun vadeli hedeflerde sabır gösterilmelidir.

Kaba hatları ile kısa ve uzun vadeli hedefleri, başka bir kavramlaştırma ile yatay ve dikey hedefleri tanımlamak faydalı olacaktır. Yatay hedefler, yerel seçkinler yetiştirmeye matuf, kısa vadeli ve nispeten ulaşılması kolay bir süreçtir. Bu hedef bir yönüyle Üniversite gençliğine bir ayağıyla da kısmen yüksek öğrenim görmeyen gençlerimize istinat etmektedir. Üniversitesini bitirerek memleketine dönen Ocakçı gençlerin, bulundukları mahalde kamuoyunu etkileme kabiliyeti ve birer çekim merkezleri olan yerel seçkinler ve kanaat önderleri olarak yetiştirilmelerini ifade etmektedir. Yüksek öğrenim görmeyen gençlerimizi ise ticaret, esnaflık gibi sektörlere kanalize etmek ve bu gençlerin bu sektörlerde ilerlemelerini hatta içlerinden yerel piyasaya hakim (tabir caizse) yerel burjuvalar haline gelmelerini temin edecek yolu açmaktır. Bu suretle hareketin üzerinde yükselebileceği ciddi bir milliyetçi orta sınıf vücuda getirilmiş olacaktır.

Büyük bir sabır ve gayret isteyen dikey hedefler ise millî bir aydın sınıfın unsurları olan akademisyenler, fikir adamları, yazarlar, şairler, bürokratlar yetiştirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda öncelikle mevcut üniversite gençliği hızlandırılmış ve oldukça yoğun bir seminer sürecine sokulacaktır. Seminer programları için özel eğitim grupları tesis edilecek ve müfredat tayin edildikten sonra seminerler her biri kendi alanında uzman olan akademisyenler tarafından tebliğ edilecektir. Seminerlerin muhtevası teorik olacağı gibi, aynı zamanda “kitle psikolojisi”, “propaganda teknikleri” gibi pratiğe dönük ve “anlayarak hızlı okuma”, “güzel yazma ve hitabet teknikleri” gibi kişisel gelişim programlarını da havi olacaktır. Bu eğitimde başarılı olan gençler seçilecek, ilgi alanları ve kabiliyetlerine göre sınıflandırılacak ve kendilerini bu yönde geliştirmeleri sağlanacaktır. Bu program çok daha sistematik ve geniş bir zaman dilimine yayılmış olarak orta öğretim gençliğinde de uygulanacak, hatta gençlerin üniversite tercihleri bile bu programa göre yapılacaktır.

Ciddi bir çalışma ile çok uzak olmayan bir gelecekte, genç ve ehliyetli bir milliyetçi entelijansiya vücut bulacak ve hem kemiyet hem de keyfiyet itibariyle sürekli büyüyecektir. Hatta bu program ile Türk dünyasının muhtelif yerlerinden getirilen öğrenciler de yetiştirilerek bütün Turan sathına yayılmış ve Türk dünyasının kaderini elinde tutan milliyetçi bir nesil yetiştirilebilir. Çok uzak olmayan bir gelecekte yetişen bu genç aydınlar ve milliyetçi orta sınıf işbirliği yaparak okullaşma sürecini açabilir, Türk dünyasının her yerinde üniversiteler ve okullar kurabilir. Böylece Türk medeniyetinin yeniden ihyası adını verdiğimiz büyük davayı kuvveden fiile geçirebilecek insan unsuru yetiştirilmiş olacaktır.
Bu hedefler asla afaki addedilmemelidir. Fetullah Gülen cemaatinin bile yapmaya kadir olduğu şeyleri gerçekleştirmekten Türk milliyetçileri neden aciz olsun? İman noktasında çok iyi yetiştirdiğimiz gençlerimizi, fikrî planda da geliştirerek bu hedeflere vasıl olabiliriz.

Avrupa Birliği ve Türk Milliyetçiliği

2007-08-04T20:30:00.001+03:00

Bir Medeniyet ve Kimlik Değiştirme Projesi Olarak AB Maceramızın Tarihî ve Sosyolojik Kökleri, Türk Medeniyeti, MHP ve Ülkü Ocakları

Mustafa Halim

Doğunun yedinci oğlu, batılılara şöyle der:
“Sizin bir tek ama büyük bir gücünüz var.
Karşınızdakini değiştirmek!”

Sezai Karakoç (Masal isimli şiirinden)

Mukaddime

Devlet-i Âlîyye-i Osmanîye’nin 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dûçar olduğu siyasî, askerî, içtimaî ve iktisadî zafîyetler, saraya arz edilen lahiyâlarda ifadesini bulan bir ıslahât düşüncesinin Osmanlı yöneticî sınıfı içinde doğmasına sebebiyet vermiştir. Lâle devrine kadar ki ıslahat düşüncelerinin temel karakteristiği “kanun-u kadime” dönmek yani Kanunî’nin uzun saltanatını bir altın çağ tasavvuru içerisinde idealize ederek Devlet-i Âliyye’nin her yönden zirveye çıktığı bu dönemi bütün müessese ve nizamıyla birlikte yeniden ihyâ etmektir.

Bu nokta-i nazar paradoksal şekilde doğruları ve yanlışları ihtiva etmektedir. Doğrudur çünkü inhitatın sebepleri ve halasın çareleri kendi medeniyet dairesi içerisinde aranmaktadır ki günümüze kadar uzanan Türk modernleşme sürecinde bu yaklaşımın eksikliği içtimaî ve kültürel yapımızın yozlaşmasında baş saik olmuştur. Yanlıştır çünkü Devlet-i Âlîye düşerken Avrupa’nın yeni bir dünya kurmanın eşiğinde olduğu görülememiştir ve bundan daha önemlisi Nevzat Kösoğlu’nun, İbn Haldun’un “iman-amel ilişkileri” nazariyesinden hareketle tespit ettiği üzere çözülme sürecine girmiş olan Türk medeniyetine eski direnç ve ateşini ve yaratıcı kudretini tekrar kazandıracak bir iman hamlesinin gerekliliği ıskalanmıştır.

Lâle Devri ile birlikte Mümtaz Turhan’ın “serbest kültür değişmeleri” adını verdiği dönem açılmış, Avrupa kültürü ile temaslar artmış, teknik ve kültürel iktibaslar yapılmış, batılı mühtedîler ve uzmanlardan Osmanlı askerî modernleşmesi için faydalanılmıştır. Yine Mümtaz Turhan’ın terminolojisiyle devam edersek Türk toplumu II. Mahmud’un saltanatı döneminde “mecburî kültür değişmelerine” doğru bir geçiş dönemi yaşamış ve Gülhâne Hatt-ı Hümâyun’u ile birlikte tam manasıyla “mecburî kültür değişmeleri” adını verdiğimiz vetireye girmiştir. Bu suretle Türk modernleşmesi adı verilen rüya başlamış, gerek merkezî idareye hakim olan Osmanlı bürokrasisi (kalemîye) gerekse Tanzimat ile birlikte yavaş yavaş zuhur etmeye başlayan Osmanlı entelijansiyası içinde farklı telâkkilerin ve çatışmaların doğmasına neden olmuştur. Modern anlamıyla Türk milliyetçiliğinin köklerinin de modernleşme karşısındaki bu farklı yaklaşımlarda aranması gerekliliği aşikârdır. Türk milliyetçiliğinin modernleşme konusundaki tezlerine aşağıda değinilecektir.

Türk Modernleşmesinin Zihniyet Meseleleri, Batıcılık ve Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu

Türk modernleşmesinin anahtar kelimeleri şunlardır herhalde: batı karşısında duyulan kompleks ve acziyet, teslimiyet, taviz, aydın yabancılaşması ve despotizmi, tepedencilik, seçkincilik, yozlaşma ilh… Türkiye Cumhuriyet’inin AB ile ilişkileri için de bu kavramlar açıklayıcı olma vasfını ziyadesiyle haizdir.

Türk modernleşme süreci, gerek Osmanlı gerekse Cumhuriyet devrinde siyasî açıdan maalesef bir tavizler silsilesini listelemektedir. Hiç şüphesiz bu husus, kısmen devletin gücü ve kısıtlı imkanları dahilinde de mütalaa edilebilir. Tavizler silsilesi içinde en mühim kırılma noktası Islahat Fermanı olsa gerektir. Doğrudan doğruya devletin gayri Müslim tebâasına matuf bir belge olan Ferman, Osmanlı geleneksel sisteminden esaslı bir kopuşu ifade etmekte, fermanın siyasetten içtimaî plana yansımaları ise çok daha tahripkâr olmaktadır. Ferman, Tanzimat’ın babası olan Reşid Paşa’nın da tepkilerini çekmiştir. Ahmed Cevdet Paşa’nın “devletin esasına halel geldi” şeklindeki kanaati ise Müslüman kamuoyundaki tepkiyi anlamamız için iyi bir karine mesabesindedir. Islahat Fermanı ile birlikte kültürel yozlaşmanın ve aşırı batılılaşmanın ivme kazandığı, Tanzimat romanında hicvedilen züppe tiplerin giderek içtimaî hayatta çoğaldığı bilinmektedir. Artık batıcı, pozitivist, seçkinci, şekilci ve sığ modernleşme ideolojisi günümüze kadar sürecek olan siyasî ve kültürel süreçlerdeki hakimiyetini perçinlemekte, aydın sınıf kendi kültür ve medeniyetine yabancılaşmakta, modernleşme “gülü ve dikeni” ile birlikte topyekun bir medeniyet değiştirme projesi olarak görülmektedir. Bu zihniyet zirve noktasını Abdullah Cevdet’in çıkardığı “İctihad” gazetesinde bulmuştur. Türklüğe, İslâm’a, millî kültüre, geleneğe ve tarihe ait olan her şey artık bir red-i mirasın konusudur.

Modernleşme süreci, bir Türk kimliği ve bu kimlik etrafında bir şuur vücuda getirmenin imkanlarını da yaratmıştır. Türkoloji ilmînin doğuşu, dilde sadeleşme eğilimi ve gazetenin Türk toplum hayatındakini yerini alması, Tanzimat ile birlikte açılmaya başlayan okullarda halk çocuklarının okuyarak siyasî ve kültürel süreçlere katılması ve bunun sonucu Türkleri reaya statüsüne hapseden geleneksel Osmanlı düzeninin yıkılması, toprak kayıplarıyla birlikte Osmanlı toplumunun homojenleşmesi ve Osmanlıcılık fikrinin iflâsı Türk milliyetçiliğinin doğuşunu hazırlayan amillerden bazılarıdır. Türk milliyetçiliği II. Meşrutiyet döneminde teşkilâtlanma imkanı bularak yayınlar yoluyla kamuoyunda etkinliğini arttırmaya ve giderek devlet siyasetine de yön vermeye başlamıştır. Atatürk’ün fikirlerimin babasıdır dediği Ziya Gökalp ise Türk milliyetçiliği fikrini sistemleştirmiş ve Türkiye Cumhuriyeti’nin temel felsefesini inşâ etmiştir. Gökalp, modernleşme hususunda ise “Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak” üçlemesiyle millî kimliğimiz ve harsımızla, batının ilmini ve tekniğini sentezleyecek bir formülasyon geliştirmeye çalışmıştır. Kültür ve medeniyet ayrımına istinat eden bu formülasyon, Erol Güngör’ün çok isabetli tahlili ile “millet hayatına nasıl bir yön vereceğimiz konusundaki isteklerimize objektif veya ilmî destek bulma gayretinin” gerçekçi bir neticesidir.

Netice yerine: Bir Türk Medeniyeti İnşâ Etmek Zaruridir!

Milliyetçilik siyasî bir kavram olmaktan ziyade çok daha derin ve dolu, anlaşılması güç, milletin bütün hayatıyla ilgili kültürel bir kavramdır. Dolayısıyla Türk kültür ve medeniyetinin karşı karşıya bulunduğu bütün meseleler doğrudan doğruya Türk milliyetçiliğinin de meseleleridir. Türk milliyetçiliğine böyle bir medeniyet projesi perspektifinden yaklaşmak Türk milliyetçililerinin görevlerini kat be kat arttırmaktadır. Modernleşme olgusu, Türk kültür ve medeniyetinin ve çok tabiî olarak Türk milliyetçiliğinin iki asırdır çare bulamadığı en büyük meselesidir. Avrupa Birliği de bu meselenin günümüzdeki bir parçasıdır.

Avrupa Birliği sadece siyasî planda değerlendirilebilecek, girelim veya girmeyelim kabilinden argümanlarla neticeye bağlanabilecek bir konu değildir. Girmek veya girmemek millî varlığımız, kültür ve medeniyetimiz açısından meseleye bir çözüm getirmemektedir. Her halükârda modernleşme olgusu bir problem olarak mevcudiyetini muhafaza etmektedir.

Modernleşme tarihimizin 2 asırlık mazisi vardır. İlk planda bu tarih ile yüz yüze gelip hesaplaşmalı, tarihî tecrübe, hata ve doğruların üzerine yeni bir medeniyet projesi kurmalıyız. Batının son asırlardaki üstünlüğü ve modernleşmenin kaçınılmazlığı ortadır. Bu noktada milliyetçi ilim adamlarına ve aydınlara büyük vazifeler düşmektedir. Türk medeniyeti nasıl ihya olunur? Dünyanın ağır buhranlarla sarsıldığı bu demde oturup kendimiz üzerine düşünmek her şeyden önce tarihe karşı borcumuzdur. Bu çok zor bir iştir. Türk medeniyetini ihya etmek mimarîden sanata, içtimaî yaşamın her unsurundan halk inançlarına kadar çok karmaşık, çok külliyetli, bütün tarihî malzemeyi kullanmayı ve asrın imkanlarıyla sentezlemeyi gerektiren devasa bir iştir. Ama asla imkansız değildir. Zor olan bir medeniyet potansiyelini yaratmaktı. Bu potansiyele malik olduğumuza göre bize düşen onu işlemektir. Tarihçilerimiz, sosyologlarımız, felsefecilerimiz, sanat tarihçilerimiz, edebiyatçılarımız, mimarlarımız, iktisatçılarımız, sanatçılarımız… işbirliğine dayalı bir metodoloji ile bu işin üstesinden gelebilirler.

Bu süreç içerisinde Milliyetçi Hareket Partisi ve Ülkü Ocaklarına büyük vazifeler düşmektedir. Evvela bir medeniyet projesinin hazırlanması gibi devasa bir davayı ancak bu iki tarihî kuruluş organize edebilir. Bu işi gerçekleştirebilecek gelişmiş insan unsuru Türk milliyetçileri arasında vardır ve MHP onları bu kutlu hedef doğrultusunda seferber edebilir.

İkinci olarak kitle iletişim araçlarının dünyayı küçük bir köye dönüştürmesi, kültürel yozlaşmayı tarihin hiçbir döneminde görülmediği kadar hızlandırmıştır. İvedi şekilde önlemler alınmazsa “milletini kaybetmiş milliyetçiler” olmaktan kurtulamayacağız. Bu nokta da Ülkü Ocakları, Türk gençliğinin tamamını kucaklayan, onları Türk kültürü çerçevesinde tutma ve devletin vermediği millî eğitimi gençlerimize verme vazifesini deruhte eden kilit bir kurum olarak öne çıkmaktadır.

Son olarak; Avrupa Birliği’nin nihaî hedefi tek bir Avrupa milleti ve devleti yaratmaktır. Bu yapı içinde Türk kimliğini ve kültürünü muhafaza etmek hem teorik hem de pratik olarak mümkün değildir. Dolayısıyla MHP ve milliyetçi aydınlar aziz milletimize AB konusunda ciddî reddîyeler sunmak ve derhal “Türk Birliği” fikrini tarihî, kültürel, linguistik, siyasî ve iktisadî veçheleriyle birlikte alternatif bir proje olarak hazırlamak için harekete geçmelidir. n

Konuyla İlgili Seçilmiş Kaynakça

BERKES, Niyazi; Türkiye’de Çağdaşlaşma, (Doğu Batı Yayınları), İstanbul 1978

GÖKALP, Ziya; Türkçülüğün Esasları, (İnkılâp Kitabevi), Beşinci Baskı, İstanbul 1997

GÖKALP, Ziya; Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak, (Toker Yayınları), Üçüncü Baskı, İstanbul 1997

GÖKALP, Ziya, Terbiyenin Sosyal ve Kültürel Temelleri, (MEB Yayınları), Haz. Rıza Kardaş, İstanbul 1997

GÜNGÖR, Erol, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, (Ötüken Neşriyat), On Beşinci Basım, İstanbul 2002

GÜNGÖR, Erol, Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik, (Ötüken Neşriyat), On Üçüncü Basım, İstanbul 2003

HEYD, Uriel; Türk Ulusçuluğunun Temelleri, (Kültür Bakanlığı Yayınları), İkinci Baskı, Ankara 2002

İBN HALDUN, Mukaddime, 3 C, Çev. Zakir Kadirî Ugan, ( MEB), İstanbul 1986

KADIOĞLU, Ayşe; “Milletini Arayan Devlet: Türk Milliyetçiliğinin Açmazları”, Türkiye Günlüğü, S. 75, 2003

KARAKAŞ, Mehmet; Türk Ulusçuluğunun İnşası, (Vadi Yayınları), Ankara 2000

KOÇİBEY RİSALESİ; Haz. Zuhuri Danışman, (MEB Yayınları), 1993

KÖSOĞLU, Nevzat; Türk Dünyası Tarihi ve Türk Medeniyeti Üzerine Düşünceler, (Ötüken Neşriyat), Üçüncü Basım, İstanbul 1997

KUSHNER, David; Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu, Ter. Zeki Doğan, (Fener Yayınları), İstanbul 1998

LEWIS, Bernard; Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Metin Kıratlı, (Türk Tarih Kurumu Yayınları), Yedinci Baskı, Ankara 1998

MARDİN, Şerif; Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, (İletişim Yayınları), Sekizinci Baskı, İstanbul 2001

MARDİN, Şerif; Türk Modernleşmesi, Makaleler 4, Derleyenler: Mümtaz’er Türköne/Tuncay Önder, (İletişim Yayınları), Onuncu Baskı, İstanbul 2002

MARDİN, Şerif; Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, Çevirenler: Mümtaz’er Türköne/Fahri Unan/İrfan Erdoğan, (İletişim Yayınları), Üçüncü Baskı, İstanbul 2002

MODERN TÜRKİYE’DE SİYASÎ DÜŞÜNCE; C. 1, Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi, (İletişim Yayınları) Beşinci Baskı, İstanbul 2003

MODERN TÜRKİYE’DE SİYASÎ DÜŞÜNCE; C. 3, Modernleşme ve Batıcılık, (İletişim Yayınları), Üçüncü Baskı, İstanbul 2004

MODERN TÜRKİYE’DE SİYASÎ DÜŞÜNCE; C. 4, Milliyetçilik, (İletişim Yayınları), İkinci Baskı, İstanbul 2003

NİRUN, Nihat; Sistematik Sosyoloji Açısından Ziya Gökalp, (Kültür Bakanlığı Yayınları), İkinci Baskı, Ankara 1999

OKAY, Orhan; “Batılılaşma Devri Fikir Hayatı Üzerine Bir Deneme”, Osmanlı Medeniyeti Tarihi, C. I, Editör: Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul 1999

ORTAYLI, İlber; İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, (İletişim Yayınları), Sekizinci Baskı, İstanbul 2001

SAFA, Peyami; Türk İnkılâbına Bakışlar, (Ötüken Neşriyat), Beşinci Basım, İstanbul 1999

SHAW, Stanford J., Ezel Kural Shaw; Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, Çev. Mehmet Harmancı, ( e Yayınları), Üçüncü Baskı, İstanbul 2000

TURHAN, Mümtaz; Kültür Değişmeleri, (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları), Üçüncü Basım, İstanbul 1997

TÜRKDOĞAN, Orhan; Osmanlı’dan Günümüze Türk Toplum Yapısı, (Çamlıca Yayıncılık), İstanbul 2002

TÜRKDOĞAN, Orhan; Türk Toplumunda Aydın Sınıfın Anatomisi, (Timaş Yayınları), İstanbul 2003

TÜRKÖNE, Mümtaz’er; Türk Modernleşmesi, (Lotus Yayınevi), Ankara 2003

TÜRKÖNE, Mümtaz’er, Siyasî İdeoloji Olarak İslamcılığın Doğuşu (Lotus yayınevi) Ankara 2003

ÜLKEN, Hilmi Ziya; Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, (Ülken Yayınevi), Yedinci Baskı, İstanbul 2001

ÜLKEN, Hilmi Ziya; “Tanzimat’tan Sonra Fikir Hareketleri”, Tanzimat, C. II, (MEB Yayınları), İkinci Basım, İstanbul 1999